De abdicatie (3): België

Vorig weekeinde deed de Belgische koning Albert II afstand van het koningschap. Na koningin Beatrix eerder dit jaar, volgde daarmee wederom een abdicatie met bijbehorende speciale akte.

Summary
Two royal abdications in one year and rumours of a possible third (Spain) pending. This time Belgium took centre stage. As with the Netherlands, an earlier precedent did exist although several changes to the deed itself were being made.

Leopold III

In België bestond tot nog toe één precedent: het definitieve aftreden van koning Leopold III in 1951. Als gevolg van de zogeheten Koningskwestie (het achterblijven en de collaboratie van de koning tijdens de bezetting) was er na de oorlog reeds een regent aangesteld.
De koning verbleef sinds 1944 in ballingschap in Zwitserland. De regering eiste troonsafstand maar dat was dus niet mogelijk. Maar diens positie was tegelijk onhoudbaar: de kwestie verdeelde het land te zeer.
Leopold III deed dit dan ook niet vrijwillig, maar onder zeer zware politieke druk.

Geen procedure

In een procedure voor troonsafstand is niet voorzien in de Belgische grondwet. De gevolgde procedure (uit 1951) is het opstellen van een formele akte door de koning, gevolgd door het contraseign van de regering. Daarna dient de nieuwe koning te worden beëdigd. Destijds zat daar een dag tussen gedurende welke een raad van ministers diens bevoegdheden uitoefende.

Op 16 juli 1951 tekende Leopold de akte in het Paleis te Brussel in de troonzaal.

Locatie

Ook ditmaal, op 21 juli 2013 (de nationale feestdag), was het koninklijk paleis te Brussel de locatie. Er was een grote schare genodigden aanwezig: 200 gasten, waaronder de voltallige koninklijke familie. De koning hield eerst een korte toespraak, gevolgd door de premier. De akte werd vervolgens voorgelezen door de Minister van Justitie in de drie landstalen. Daarna werd zij ondertekend.

Albert blijft overigens, weliswaar zonder hoofdletter, koning maar niet langer Koning der Belgen.

Vorm

De akte - voor zover in beeld gebracht - toont qua vormgeving of uiterlijk geen opsmuk, zoals in Nederland steeds meer het geval is. Integendeel, het heeft alle schijn van een eenvoudig A-4'tje.
De akte zelf telt slechts een bladzijde, en wordt gevolgd door losse bladen met diverse handtekeningen. In Nederland heeft men deze scheiding niet gemaakt; hier staan de koninklijke handtekeningen direct onder de akte.

De getuigen stonden bij de ondertekening om de tafel, in plaats van te zitten (zoals in Nederland): het is tenslotte een officiële aangelegenheid. In 1951 stond de koning zelf ook nog; ditmaal was hij de enige zittende, uitgezonderd de gasten.
In tegenstelling tot in Nederland zijn afbeeldingen van het origineel niet te verkrijgen. Dit zou mogelijk te maken kunnen hebben met de geplaatste handtekeningen van de diverse hoogwaardigheidsbekleders.

Oorkonde

Als oorkonde stelt deze akte van abdicatie, zeker in vergelijking met de Nederlandse, ietwat teleur. Zo is er bijvoorbeeld geen zegel. De verschillen in vorm kunnen mede worden verklaard door een verschuiving in betekenis van oorkonden in de loop van de tijd.
In 1898 was er volgens de handboeken nog sprake van 'geschrevene stukken, die men in den daartoe bestemden vorm opmaakt, opdat zij als bewijs van het daarin vermelde zullen kunnen dienen.' Ruim een halve eeuw later was er sprake van 'een in plechtige vorm opgestelde akte.' En in de 21e eeuw geldt nog slechts: 'een oorkonde is een akte.'
De vormgeving van oorkonden is dus in wezen geheel vrijgelaten daar waar vroeger nog van precedenten werd uitgegaan. Allerlei instanties reiken tegenwoordig dan ook oorkonden uit, waarvan de meesten redelijk betekenisloos. In de verbeelding zijn ze vaak wel van een nep-zegel voorzien.

1951 versus 2013

De Belgische redactie heeft beide akten met elkaar vergeleken. Wat blijkt? Vooral het taalgebruik is licht veranderd c.q. vernieuwd. Verder is het aantal handtekeningen van hoogwaardigheidsbekleders fors gestegen: van acht naar veertien. Dit is vermoedelijk het gevolg van de federalisering van het land. De akte is verder in het pluralis modestiae ('Wij'), oftewel namens de regering gesteld (zie de pdf). 

Er zijn twee exemplaren opgesteld: een voor het Koninklijk Huisarchief (dat direct onder het Algemeen Rijksarchief valt) en een voor de Federale Dienst van Justitie. Oftewel: een voor het archief, en een voor de overheid.

Gratierecht

Traditiegetrouw krijgen gevangen bij een troonsbestijging namens de nieuwe vorst strafvermindering . Het gratierecht stamt uit de middeleeuwen en is een overblijfsel van de soevereiniteit van de vorst versus de overheid.
Van dit recht wordt in de moderne tijd steeds minder gebruik gemaakt door vorsten. Zowel Willem-Alexander, als Filip zagen hiervan af. Een reden hiervoor is helaas niet gegeven, maar is waarschijnlijk gelegen in de toegenomen ministeriële en departementale autonomie versus het koningshuis.
Beatrix verleende voor het laatst gratie in 2009 (gratie wordt verleend bij Koninklijk Besluit), en dat was voor het eerst in 23 jaar.

Gerelateerde blogs:
De abdicatie (2): de akte of oorkonde

De abdicatie (2): de akte of oorkonde

Op dinsdagmorgen 30 april 2013 om 10.07 (enkele minuten later dan aangekondigd) tekende koningin Beatrix de zogeheten Akte van Abdicatie. Veel Nederlanders waren getuige hiervan: 5,4 miljoen mensen zagen dit rechtstreeks gebeuren op televisie.

Summary
Following the abdication of Queen Beatrix of the Netherlands the new Act of Abdication (2013) shows significant differences from its predecessors of 1980 and 1948. These are foremost the result of a decline in the importance of the discipline of diplomatics in modern times, but may also hint at deeper changes in society.

Abdicatie

De ondertekening van de acte van abdicatie was natuurlijk het - archivistisch - hoogtepunt van de dag. Als type document behoort dit tot de oorkondenleer of diplomatiek, iets dat niet meer onderwezen wordt op de Archiefschool.
Aike P. heeft in zijn bijdrage ('vragen van een vakidioot') al met name gewezen op de kwestie van de afschriften. Zelf gaf ik in een tweet onmiddellijk aan verbaasd te zijn over de bij woord aangekondigde maar bij daad ontbrekende grootzegel. En zo blijkt er bij nader inzien nog wel meer aan de hand te zijn met dit bijzondere staatkundige document.

Grootzegel

Als we de twee versies van 1980 en 2013 eens met elkaar vergelijken dan zien we enkele opmerkelijke verschillen die ook nergens worden toegelicht. Allereerst de kwestie van het Grootzegel. In de tekst van 1980 staat hieromtrent het volgende gesteld:

'Deze mijn verklaring, met mijn handtekening bekrachtigd en van het Grootzegel van het Koninkrijk voorzien etc.'

Het Grootzegel was met andere woorden al vantevoren bevestigd aan het document.

Acte van abdicatie (1980).

Interregnum?

In 2013 is de gevolgde procedure gewijzigd. De akte wordt wederom in eerste instantie bekrachtigd door middel van de handtekening van de koningin, die zichzelf daarmee op unieke wijze uit de geschiedenis schrijft.

'Deze verklaring, met mijn handtekening bekrachtigd etc. ... zal in het archief van het Kabinet van de Koning worden bewaard, nadat deze van het Grootzegel van het Koninkrijk is voorzien.'

Het vooralsnog ontbreken van het Grootzegel is zonder meer opmerkelijk. Als de acte van abdicatie een oorkonde is - en dat is het vanwege het (Groot)zegel - is het dan als document wel geldig zonder dit contraseign? Dit zegel geldt tenslotte als waarborg voor de echtheid van de belangrijkste en meest plechtige oorkonden en documenten.
Indien dit niet het geval is dan zit Nederland sinds dinsdagmorgen 30 april 10.07 tot aan de feitelijke plaatsing van het Grootzegel in feite zonder vorst, oftewel is er sprake van een interregnum.

Acte van abdicatie (2013). Onder de acte valt het lint te zien,  maar nog zonder zegel.

Oorkondenleer

Inmiddels heb ik uit betrouwbare bron vernomen dat plaatsing van het Grootzegel, of het zogeheten linten, alsnog op maandag 6 mei zal gebeuren op het Nationaal Archief.
Hoewel hier enkele genodigden bij aanwezig zullen zijn, zou het ook goed zijn als de pers hier in ruime mate bij aanwezig was ter democratische controle. Nog beter zou het zijn geweest als dit met een duidelijke vooraankondiging (via een persbericht) zou zijn gebeurd in plaats van nu min of meer in het geniep. Alleen minister Plasterk gaf hier in een tweet van 1 mei enige ruchtbaarheid aan.

Democratische controle

Archieven zelf hebben namens de overheid altijd de mond vol over democratische controle als hun belangrijkste functie maar op dit belangrijke punt laten alle betrokken partijen (het Koninklijk Huis, de betrokken ministeries, het Nationaal Archief) het in dit geval afweten.
Tot welke misverstanden e.e.a. kan leiden, blijkt bijvoorbeeld uit het lemma op Wikipedia over de Troonswisseling waar (notabene met voetnoot) staat: 'Na de ondertekening werd de akte voorzien van het koninklijk zegel.' Tot zover de betrouwbaarheid van Wikipedia!
De gepleegde werkzaamheden en veranderingen aan het document op maandag 6 mei 2013 dienen in feite bij wijze van proces-verbaal aan het bestaande document te worden toegevoegd om dit rechtskracht te geven. Zal dat gaan gebeuren? Wederom: we weten het niet.

Handtekeningen getuigen

Tegelijkertijd is dit - tijdelijk - achterwege laten van het Grootzegel een nader teken dat men het met de oorkondenleer niet zo nauw meer neemt in de 21e eeuw. Ook in de plaatsing van de handtekeningen op de acte zien we overigens opmerkelijke verschillen.
In menige (oude) akte is het meestal zo dat eerst de getuigen worden genoemd; daarna volgen pas de supplianten of hoofdbetrokkenen. Deze volgorde geldt bijvoorbeeld ook nog altijd bij het opstellen van adelsdiploma's.
Als we naar de versie van 1980 kijken, dan zien we dat ook nog min of meer dit oude schema is gevolgd: in dit geval staan ter linkerzijde van de bladzijde de getuigen, terwijl de hoofdbetrokkenen aan de rechterzijde staan. En zo was het eveneens in 1948.

Acte van abdicatie (1980).

Acte van abdicatie (1948).

In 2013 is dit heel anders geworden: de koningin en de twee koninklijke getuigen komen als eerste onderaan de akte, terwijl pas op een volgende pagina de overige (niet-koninklijke) getuigen komen. De representanten van de monarchie plaatsen zich hiermee op een apart soort voetstuk, zo lijkt het: boven de partijen i.p.v. er naast. Premier Rutte verklaarde overigens plaatsing van zijn handtekening als een persoonlijk hoogtepunt te beschouwen van de ceremonie.

Nieuw model

Het niet op een-en-dezelfde bladzijde voorkomen van alle handtekeningen is dus al evenmin gebruikelijk. Dit lijkt mede te komen door het nieuwe model dat is gehanteerd voor de acte. Bij Juliana/Beatrix is er sprake van een staand of horizontaal model. Dit was in feite nog een uitklapbare rol, waarin we ook duidelijk de middeleeuwse oorsprong van de oorkonde herkennen.

Bron: ANP Historisch Archief.

Bij Beatrix/Willem-Alexander is er sprake van een liggend of verticaal model. De vormgeving van het document en de bijbehorende map lijkt daarmee meer op menig andere moderne akte, zoals Europese verdragen.

Europese akte (1986).

Vernieuwing

Aldus rijzen er meerdere, archivistische vragen over vorm en inhoud van het belangrijkste staatkundige document in jaren. De vernieuwing van de monarchie mag dan een voldongen feit zijn, qua feitelijkheden valt hier wel het een en ander op af te dingen.

Verzegeling

De verzegeling vond op 6 mei 2013 plaats in het restauratieatelier van het Nationaal Archief. Of er ook een proces-verbaal is opgemaakt, is onbekend.

 

Nawoord d.d. 20 mei 2013
Passage over de verzegeling toegevoegd


Gerelateerde blogs:
Zoek: officiële of belangrijke documenten