Begraven, herdenken en weer vergeten

Vorige week verjaarde de oudste, nog levende veteraan uit de Eerste Wereldoorlog. Claude Stanley Choules, die in Australië woont, werd op 3 maart 110. Hoewel vermeldenswaardig genoeg (ook in diverse kranten), ontging de meeste media dat een week eerder de oudste Amerikaanse veteraan, Frank Woodruff Buckles, is overleden. En dat zou op zichzelf nog weer niet zo bijzonder zijn als er inmiddels niet een rel is ontstaan.

Rotunda

Zijn familie heeft namelijk gevraagd om een wake te houden in de zogeheten Rotunda van het Capitool. In principe is deze eer alleen bestemd voor federale ambtenaren of hoge militairen. Sinds de bouw ervan in 1852, zijn er slechts dertig personen op deze wijze herdacht en slechts bij hoge uitzondering worden anderen dan alleen ambtenaren tijdelijk toegelaten (zoals bv. Rosa Parks).

'Doughboys'

De familie vraagt in wezen om meer dan bijzondere aandacht omdat hij de laatste veteraan van WO I is geweest (van in totaal bijna 5 miljoen Amerikanen) en met zijn overlijden tegelijk de gehele oorlog kan worden herdacht.
De Amerikaanse soldaten heetten destijds als collectief ook wel 'doughboys'; pas later werd dat G.I. (Joe). Onduidelijk is waar doughboy precies naar verwijst, maar vermoedelijk heeft dit iets met hun uniform te maken gehad.
Buckles heeft overigens geen gevechtservaring gehad; hij was eerst motorrijder en later ambulancechauffeur en opereerde dus achter de frontlinies. Door de leiders van Huis en Senaat is nu gesuggereerd om Buckles in een speciale ceremonie op Arlington te begraven. Lees het bericht:

http://www.nytimes.com/2011/03/09/us/09buckles.html?_r=1&ref=us

Arlington Cemetery

Enige tijd terug (begin juni 2010) kwam in het nieuws dat op deze beroemde militaire begraafplaats in de Verenigde Staten, waar ook enkele presidenten liggen, tot zeer recent graven zijn misplaatst. In graven die leeg moesten zijn lagen stoffelijke overschotten, terwijl bezette graven ongeïdentificeerd waren. Behalve duidelijke gevallen van mismanagement, was er tevens sprake van 'an outdated recordkeeping system' (archiveringssysteem).

Hoewel miljoenen dollars zijn besteed aan de computerisering van de gegevens, moet nog altijd via papier de weg worden gevonden naar circa 330.000 graven. In maar liefst 211 gevallen is niet duidelijk wie precies waar ligt. Lees het bericht:

http://www.nytimes.com/2010/06/11/us/11arlington.html

Lees het rapport (met de bekende doorhalingen vanwege de privacy):

http://documents.nytimes.com/arlington-cemetery-inspection-documents

Fromelles

De omgang met de doden, speciaal uit oorlogen (soms tot zeer recent aan toe), ligt natuurlijk uiterst gevoelig. De oorlogsgraven namens Engeland en het Britse Rijk worden onderhouden door de Commonwealth War Graves Commission (bekijk hun website)
Voor het eerst in vijftig jaar werd vorig jaar zomer een nieuwe begraafplaats geopend. Exact 94 jaar na de slag, werden bij Fromelles de laatste van 250 Australische soldaten herbegraven. Zij zijn in de loop van 2009 ontdekt in diverse massagraven.

[D-compagnie, 31e bataljon: de meeste van deze Australische soldaten vonden de dood bij Fromelles]

De bewuste Australische divisie beleefde aldaar op 19 juli 1916 de zwartste dag uit de Australische militaire geschiedenis met maar liefst 5.533 doden of gewonden in 24 uur, evenveel als het totale verlies aan manschappen gedurende de Boerenoorlog plus de inzet in Korea en Vietnam.

http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/19/fromelles-war-cemetery-opens-battle
http://www.guardian.co.uk/world/2009/aug/19/battle-of-fromelles-graves-found

Nederland

In Nederland werd in de zomer van 2010 te Heiloo een verzetsman herbegraven. Bertus de Raaf was 66 jaar lang vermist geweest.
De Raaf stierf eind 1944 slechts twintig jaar oud in het kamp Neuengamme. Zijn lichaam verdween in een massagraf, maar werd door zijn biograaf opgespoord. De begrafenis op 29 juli sloot een vierdaags herdenkingsprogramma af waarbij zijn laatste reis in omgekeerde volgorde werd afgelegd.



Hall

Begin dit jaar werd in het plaatsje Hall in Oostenrijk (in de buurt van Innsbruck) een massagraf ontdekt. De 220 lichamen werden gevonden naast een psychiatrisch ziekenhuis vanwege een verbouwing van het nog immer functionerende hospitaal.
Het sterke vermoeden bestaat dat het hier om slachtoffers gaat van het uitgebreide euthanasieprogramma van de nazi's gedurende de Tweede Wereldoorlog. Alleen al in Oostenrijk heeft dit tienduizenden levens gekost. Dit voorjaar, wanneer de grond ontdooid is, wordt verder onderzoek gedaan.

http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12101320?utm

World Trade Centre

In september 2011 is het inmiddels al weer tien jaar geleden dat de twee torens van het WTC in New York het doelwit waren van terroristische aanslagen, iets dat later dit jaar ongetwijfeld uitgebreid zal worden herdacht. In ieder geval zal dan ter gelegenheid een 'memorial' of gedenkplek worden onthuld.

http://www.national911memorial.org/site/PageServer?pagename=New_Home

Nog in juni 2010 werden in afvalhopen die nog niet eerder waren onderzocht 72 restanten van menselijke lichamen gevonden. Ander afval is na sortering onder meer gebruikt om gaten in wegen op te vullen. Vermoedens bestaan echter dat men daarbij niet nauwkeurig genoeg te werk is gegaan.

http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/7848762/Remains-of-72-people-found-at-World-Trade-Center-site.html

Nabestaanden zijn al langer kritisch over de autoriteiten op dit punt. Van 1.123 lichamen zijn nog geen overblijfselen gevonden.

Nawoord: Frank Buckles

De Nederlandse pers was erg langzaam in het berichten over zijn dood; pas bij diens begrafenis op 15 maart verschenen er her en der berichten.

Beeldtaal (4): de symboliek van oorlog (de onbekende soldaat)

In mijn vorige blog schreef ik over het einde van de Eerste Wereldoorlog en de gevechten op 11 november 1918. Zoals ik tevens concludeerde, zijn oorlogen in wezen nooit over.
Al kort daarna ontstaat daarom de behoefte tot herdenken.

Cenotaph

De herdenking in Groot-Brittannië op 'Remembrance Sunday' centreert zich altijd rond de regeringsgebouwen te Whitehall. Dit jaar is het negentig jaar geleden dat aldaar de Cenotaph of lege tombe werd onthuld. De gedenknaald is een ontwerp van Sir Edwin Lutyens. In 1919 stond er al een tijdelijk staketsel (op aangeven van premier Lloyd George) van hout en pleisterwerk ter gelegenheid van de viering van de vrede in juli.
Het publiek legde er vervolgens massaal bloemen neer. Daarnaast verschenen in de kranten foto's van de gebrachte eresaluten door de leiders. Hierdoor was al gauw de gedachte geboren er een meer permanent gedenkteken van te maken (dit was dus uitdrukkelijk niet de bedoeling geweest).
De definitieve versie van Portland Stone werd onthuld in 1920. Behalve met de woorden The Glorious Dead is zij verder niet versierd.



Graf onbekende soldaat

Datzelfde jaar zag tevens de overbrenging van de onbekende soldaat van Frankrijk naar Engeland, bij wijze van een staatsbegrafenis. Dit initiatief van Dean Ryle van Westminster Abbey werd aanvankelijk niet met open armen ontvangen door het kabinet of de koning, die ook tegen de Cenotaph was geweest.
Van de belangrijkste begraafplaatsen werden 4 à 6 onbekende soldaten opgegraven en vervolgens bij elkaar gelegd in een kapel te St. Pol. Daar maakte brigadier-generaal Wyatt de definitieve keuze; de overigen werden weer herbegraven.
In een uitgebreide ceremonie werd de kist van Frankrijk naar Engeland overgebracht. Bekijk het originele filmpje:

ARMISTICE DAY 1920 ( aka ARMISTICE DAY IN LONDON - UNKNOWN WARRIOR BROUGHT TO ENGLAND )

Na de onthulling van de Cenotaph werd de kist overgebracht naar Westminster Abbey. Binnen een week bezochten ruim 1.250.000 mensen het graf van de onbekende soldaat. Dit is niet zo verwonderlijk aangezien er alleen al aan Engelse zijde ruim 300.000 'unkown warriors' zijn.
Het eenvoudige karakter van beide ceremonies bij de Cenotaph en in Westminster Abbey komt van de hand van Lord Curzon. Curzon is een klein beetje een held van mij. Zijn uitmuntende biografie door David Gilmour heb ik al diverse malen verslonden. In 1921 vond de eerste reguliere Rembrance Day-ceremonie plaats; zij is sindsdien in essentie niet gewijzigd.

Frankrijk

Datzelfde jaar werd in Frankrijk eveneens het graf van de onbekende soldaat onthuld, gelegen onder de l'Arc de Triomphe. Deze triomfboog is overigens een constructie van begin 19e eeuw à la de triomfbogen uit de Klassieke Oudheid en daarmee misschien toch wat minder geschikt als locatie.
Het oorspronkelijke plan was dan ook begraving in het Panthéon maar een uitgebreide publiekscampagne deed de regering alsnog hiervan afzien. Bijzonder aan dit graf is vooral de eeuwig brandende vlam.

Verenigde Staten

In Amerika werd Armistice day in 1919 verklaard tot een vrije of nationale feestdag. Pas vanaf 1926 volgden er gedenkingen. Na de Tweede Wereldoorlog, werd de dag vanaf 1953 (einde Korea-oorlog) omgezet in Veterans Day ter herdenking van de doden uit alle oorlogen. Inmiddels ligt het aantal veteranen op 25 miljoen.
Een bijzondere traditie is nog het eten van ravioli op 11 november, een maaltijd die in 1919 door president Wilson aan 2.000 soldaten op het Witte Huis werd aangeboden.



Graven

Nog indrukwekkender dan de nationale herdenkingen zijn de vele witte grafstenen die de talloze begraafplaatsen op het Europese vasteland, speciaal in Frankrijk en België sieren. Behalve door hun vaak overweldigende aantallen, is het hier vooral de simpliciteit die telt.
Over het ontwerp ervan is toen veel maatschappelijk debat geweest: Engeland was ten slotte op en top een klassenmaatschappij. Maar men was gezamenlijk in de loopgraven omgekomen waar de lichamen op een hoop lagen in omgewoelde aarde, kortom in de dood was er geen onderscheid geweest.

Aanbevolen literatuur:

Angela Dekker, De onbekende soldaat (Breda 2003).
David Cannadine, Aspects of Aristocracy (New Haven en Londen 1994); 'Lord Curzon as Imperial Impressario', p. 77-108.

Nawoord [16 november 2010]
Recent is een boek verschenen over de architectuur van de 140 begraafplaatsen ontworpen door Lutyens van Jeroen Geurts; bekijk het boek hier.

Beeldtaal (3): de symboliek van oorlog (11/11/11)

Later deze week is het de elfde van de elfde. Op die dag, om elf uur 's ochtends, kwam er op 11 november 1918 een einde aan de Eerste Wereldoorlog. De Engelsen herdenken 'the Great War' jaarlijks op Remembrance Sunday en d.m.v. het dragen van een rode papaver of poppy. Dit is tevens een manier om geld in te zamelen voor veteranen (de Royal British Legion).

Wapenstilstand

Sinds 7 september 1918 hadden er besprekingen plaatsgevonden over een wapenstilstand in de bossen van Compiegne. De Duitsers hadden voorgesteld tussentijds al tot een wapenstilstand over te gaan. De besprekingen waren overigens niet veel meer dan een opgelegd ultimatum van de kant van de geallieerden o.l.v. de Franse maarschalk Foch: de Duitsers kregen 72 uur de tijd om hierover na te denken.
Van de sluiting van het akkoord zijn opmerkelijk genoeg geen beelden bewaard: noch op foto noch op film. Gelet op de historische reikwijdte van het moment is het zonder meer verbijsterend te noemen dat er eigenlijk geen documentatie van is overgeleverd, behalve de documenten zelf. Er bestaat slechts een foto van de geallieerde delegatie buiten de treinwagon.



Wellicht dat het feit dat het hier slechts om een wapenstilstand ging (later te volgen door de vredesonderhandelingen te Versailles, die overigens maar liefst zes maanden zouden duren) daar toe heeft bijgedragen, maar dan nog.

De laatste doden

Misschien nog opmerkelijker dan dit gegeven zijn de verrichte krijgshandelingen van die dag. Het totale dodental van die dag wordt geschat op rond de 10.000, meer nog (!) dan op de openingsdag van D-Day - wat door velen toch gezien wordt als een brute slachtpartij. Wie zich afvraagt waarom WOI voor velen nog zo'n fascinatie inhoudt, vind hier wellicht een klein deelantwoord.
De wapenstilstand werd kort na vijf uur in de morgenstond gesloten en vond daarna zijn bredere weg naar het front en de betrokken naties via telegrammen, kranten etc. Volgens de archieven van de Commonwealth War Graves Commission overleden er op die dag desondanks nog 863 soldaten van het Britse rijk. Met name rond Mons, waar tevens enkele van de vroegste gevechten van de oorlog hadden plaatsgevonden, was er nog een actief front geleid door Canadezen. Tot een van de laatste doden die week behoorde de zogenaamde 'war poet' Wilfred Owen.

De Franse doden van die dag werden officieel allemaal geantedateerd naar 10 november 1918. Er is dus geen Frans graf te vinden met de datering 11-11-1918. Mogelijk heeft dit een financiële reden gehad i.v.m. pensioenuitkeringen aan de nabestaanden. Waarschijnlijker echter is de gedachte achter dit stukje fictie geweest om het publiek niet te confronteren met de in wezen zinloze doden van die dag, iets waar eigenlijk geen militaire rechtvaardiging voor bestond en dat zeker ook niet geaccepteerd zou zijn. Frankrijk is een van de zwaarst getroffen naties geweest van de Eerste Wereldoorlog als het om doden gaat.

Bij de Amerikanen waren er maar liefst 3.000 'casualties' (een iets ruimer begrip nl. doden en gewonden). Hoe dan ook zo'n hoog aantal, dat er destijds hoorzittingen over in het congres zijn geweest vanwege de vele bezorgde brieven van burgers. Aan de uitkomsten hiervan wilde men liever niet al te veel ruchtbaarheid geven om de reputatie van de generaals intact te houden. Lees een zeer gedegen artikel over de laatste (Amerikaanse) doden en het werk van de 3e Subcommissie:

http://www.historynet.com/world-war-i-wasted-lives-on-armistice-day.htm

De Amerikanen o.l.v. generaal Pershing gingen nogal strijdvaardig de oorlog in; hij was dan ook tegen de wapenstilstand. Het offensief van de Amerikanen in de Meuse-Argonne regio, met 26.000 doden een van de zwaarste gevechten uit de Amerikaanse geschiedenis, was min of meer de directe aanleiding voor de besprekingen. Een generatie van toekomstige ijzervreters (waaronder de generaals Patton en MacArthur) zou hier hun vuurdoop beleven.
Een van Pershings profetieën was dat als het werk nu niet goed gedaan zou worden door op te rukken naar Berlijn, men een keer terug zou moeten komen om het over te doen.
Ergens in de loopgraven zat ondertussen een kleine korporaal die de oorlog ook graag wilde overdoen, maar dan om zich te revancheren voor de schandelijke nederlaag. Zijn naam: Adolf Hitler.

Aanbevolen literatuur
Joseph E. Persico, Eleventh Month, Eleventh Day, Eleventh Hour. Armistice Day, 1918: World War I and its Violent Climax (New York 2004).
Edward G. Lengel, To Conquer Hell. The Meuse-Argonne, 1918 (New York 2008). Bekijk de lezing.



Nawoord [16 november 2010]
Recent is een boek verschenen over Hitlers verblijf in de loopgraven: Thomas Weber, Hitler's First War: Adolf Hitler, the Men of the List Regiment, and the First World War (Oxford 2010).
Tevens is een akkoord gesloten tussen de CWGC en de Belgische overheid vanwege voorbereidingen voor grootschalige herdenkingen in 2014-2018.