Pausverkiezing (2): de procedure

Morgen begint het conclaaf. Aan het conclaaf mogen alleen kardinalen jonger dan 80 jaar meedoen. Een conclaaf dient binnen uiterlijk drie weken na het heengaan van de paus te beginnen.

Summary
During the conclave voting takes place twice a day in the splendid surroundings of the Sistine chapel until a new pope is chosen. During each meeting, one held in the morning and one in the afternoon, two votes each take place. The slips of paper are immediately burned causing black or white smoke outside the chapel for the onlookers.

Preconclaaf

De periode van de ' Sede Vacante' tot aan het conclaaf wordt tegenwoordig ook wel als pre-conclaaf aangeduid: alle aanwezige kardinalen (incl. de niet-stemgerechtigden) vergaderen dan in Rome over de te volgen procedure.
Op de dag van de eigenlijke afsluiting, vindt in de middag een soort eerste proefstemming plaats om te kijken welke kandidaten in het algemeen de ronde doen. In de ochtend volgend op de dag van de afsluiting begint de eigenlijke stemming.

Geheimhouding

Vanaf het begin (het preconclaaf) leggen de kardinalen bij herhaling een eed van geheimhouding af. Dit belette overigens kardinaal Simons niet om in 2005, na afloop, uit de school te klappen over de pauskeuze (en speciaal het matige eten). Het zogeheten 'geheim van het conclaaf' lijkt in dat opzicht niet veel meer waard in de moderne tijd. Zelfs kardinalen beleggen tegenwoordig gedurende het preconclaaf persconferenties.

Crisisconlaaf

Behalve overleg inzake de te volgen procedure en vaststelling van een datum voor het conclaaf, wordt er tevens veel gebeden. Vanwege de problemen waarin de katholieke kerk momenteel verkeert wordt dit conclaaf ook wel als crisisconclaaf aangeduid.
Dit geldt dan met name het geheime rapport dat door drie kardinalen is opgesteld n.a.v. Vatileaks en dat naast hen alleen door paus Benedictus is gelezen. Wegens het pauselijk geheim door hem bepaald, mag alleen zijn opvolger het rapport lezen. Schandalen beheersen aldus de agenda.

Methode

De verkiezing van een nieuwe paus kan in wezen op drie manieren gebeuren. Ten eerste door een zogenaamde 'Quasi-'inspiratie; bij wijze van religieuze ingeving dus door de Heilige Geest en met eenparigheid van stemmen. Ten tweede door een Compromis: de kardinalen laten hierbij de keuze aan enkelen uit hun midden. De acclamatie en het compromis zijn echter afgeschaft.
De derde methode is al sinds vele eeuwen de meest gangbare: de geheime stemming. De regel van een tweederde meerderheid geldt daarbij al vanaf het Derde Concilie van Lateranen (1179). Dit werd overigens in 1996 gewijzigd door paus Johannes Paulus II tot een absolute meerderheid indien er na alle stemmingen (33 in totaal) geen kandidaat kon worden gevonden, maar dit besluit is door zijn opvolger in 2007 weer teruggedraaid.

Einduitslag pausverkiezing van 1775, met 43 stemmen voor Braschi (midden rechts), de latere Pius VI.

Stemmingen

Gedurende het conclaaf worden er elke dag, behalve op de eerste dag, twee stemrondes gehouden in de Sixtijnse kapel. Die wordt daartoe ook speciaal ingericht.
De kapel wordt eerst gesloten voor bezoekers (sinds 6 maart); dit ligt gevoelig, want zij vormt tevens de meest populaire attractie van het Vaticaan met 10.000 bezoekers per dag. In de kapel wordt tevens een valse vloer aangebracht en er worden tafels en stoelen neergezet. Ook wordt er een elektronische 'firewall' aangelegd.
Tijdens de stemming gaat de kapel, zoals gezegd, op slot: 's morgens rond 10 uur en 's middags tegen 4 uur. Elke zitting telt twee stemmingen. Er is pas een nieuwe paus indien de kandidaat een tweederde meerderheid van de stemmen behaalt en de kandidaat toestemt.

Stembriefjes

De stembriefjes droegen vroeger niet alleen de naam van de gekozene, maar ook een kenteken: een getal en een woord of spreuk. In een afzonderlijke, verzegelde vouw stond tevens de naam van de kardinaal die de stem uitbracht.

Oud stembiljet.

Tegenwoordig wordt het briefje simpelweg 1 keer gevouwen en staat er alleen voorgedrukt 'Eligio in Summum Pontifecem' (ik kies tot Paus). Voor elke stemronde krijgt iedere kardinaal 2 of 3 briefjes; doorkrassingen e.d. zijn ongeldig.
Het handschrift mag ook niet langer herkenbaar zijn, althans zo staat het voorgeschreven in de apostolische constitutie 'Universi Domini Gregis' uit 1996 (zie een samenvatting). Schrijven de kardinalen in dat geval soms bijvoorbeeld in blokletters of niet met de schrijfhand of ductus?
Iedere kiezer gaat met zijn stembriefje in de hand naar het altaar en legt een eed af. Daarna legt de kardinaal zijn stembriefje op een pateen of platte schaal en laat deze vervolgens in een miskelk vallen. Alle briefjes in de kelk worden na afloop op de tafel gelegd die voor het altaar staat.

Scrumatores

De drie stemopnemers of 'Scrumatores', die door het lot telkens (bij iedere stemronde) vantevoren uit de kardinalen zijn gekozen, nemen de briefjes in ontvangst. De een schudt ze door elkaar, de ander telt ze en legt ze in een andere kelk. Drie andere kardinalen controleren de stemmen nogmaals. Als het aantal niet klopt, worden ze onmiddellijk verbrand en wordt er opnieuw gestemd.
Van eventuele zieke of bedlegerige kardinalen, worden de stemmen door nog weer drie andere kardinalen (de zogeheten Infirmarii) opgehaald en gedeponeerd. Dan begint men met de voorlezing door elk van de drie scrumatores, de laatste hardop, van de stemmen en verdere controle: op een briefje worden de aantallen opgeschreven en op een ander briefje alleen de eindtotalen.

Lias

Na het voorlezen worden de briefjes doorgestoken met een naald (in dit geval door het woord 'Eligio') en met behulp van een lias (koord of touw) aaneengeregen. Dit is een oeroude vorm van archiveren die nog maar zeer zelden gebruikt wordt.

Bron: Archiefwiki.

Bron: blogspot Streekarchief Epe Hattem Heerde

De stembriefjes worden daarmee ook onmiddellijk onbruikbaar gemaakt, tevens een effectieve maatregel tegen eventuele stemfraude.

Witte rook

Op deze interactieve bewerking valt de gehele procedure bij een conclaaf nog eens goed (bewegend) in beeld te zien. De hoofdrol bij de stemprocedure is uiteindelijk weggelegd voor een kachel: na het tellen van de stemmen worden de briefjes telkens gebundeld en verbrand.
Hiertoe wordt een grote kachel in de hoek links van de ingang van de kapel geplaatst. Als de meerderheid niet wordt gehaald, werd er vroeger natte stro bij de stembriefjes gevoegd waardoor een wat dikkere (of zwarte) rook ontstond.
Wegens de onduidelijkheid van de kleur (was het nu wit of zwart?) wordt er tegenwoordig een beetje kleurstof toegevoegd. In feite zijn er nu dan ook twee kachels: een voor het verbranden van de stembriefjes, en een voor de juiste kleurbepaling - en niet een voor witte rook en een voor zwarte rook, zoals onlangs in de NRC werd beweerd.

Bron: Reuters.

De rook uit de schoorsteen voert via een lange buis boven door het venster naar buiten de Sixtijnse kapel, waar een menigte in anticipatie op het St. Pieterplein staat te wachten. In 2005 sloeg de rook, tot de schrik van velen, in eerste instantie naar binnen toe. Of dit schade aan de fresco's heeft toegebracht is onbekend.

Gerelateerde blogs:

Pausverkiezing (1): het conclaaf
Grootste archiveringsschandaal in het Vaticaan (ooit)?


Bronnen:
Th. van Hout, De paus van Rome (Utrecht 1939)
Max Bierbaum, Paus Pius XI. Het leven en de tijd van Pius XI (Eindhoven 1924)
Thomas J. Reese, In het Vaticaan. De organisatie van de macht in de katholieke kerk (Amsterdam 1998)
Atto Melani, De geheimen van het conclaaf (Amsterdam 2005)
Les archives secretes du Vatican (VdHBooks 2009)

Grootste archiveringsschandaal in het Vaticaan (ooit)?

Begin deze week is Paolo Gabriele, 46 jaar oud, officieel in staat van beschuldiging gesteld wegens diefstal van documenten. Hij kan maximaal zes jaar gevangenisstraf krijgen.

Summary
"Vatileaks" has rocked the papal establishment and curial offices in the heart of Rome. Since the beginning of 2012 secret documents have been leaked to the press and the pope's butler has now been uncovered as the confidential insider. The documents have revealed serious infighting over more transparancy, especially in the field of banking.

Vatileaks

In de loop van januari en februari lekten een aantal documenten naar de Italiaanse pers, waaronder persoonlijke brieven aan de paus. In sommige documenten werd corruptie en mismanagement binnen het Vaticaan aangekaart, waardoor er alleszins sprake bleek van een interne machtsstrijd.
In een brief van Carlo Maria Viganò, waarmee het schandaal begon, werd bijvoorbeeld hevig afgegeven op gunstige contracten bij projecten ten behoeve van bevriende firma's, 'false invoicing' en ontbrekend geld. Viganò werd vervolgens vroegtijdig overgeplaatst naar Washington als ambassadeur of nuncio.
De hele affaire werd in de media al gauw Vatileaks gedoopt en heeft sindsdien kranten en weekbladen plus televisieprogramma's in Italië gedomineerd.

Enkele van de documenten.

Gianluigi Nuzzi

Onderzoeksjournalist Gianluigi Nuzzi (geb. 1969) werd via tussenpersonen benaderd door een klokkenluider en kreeg later van deze informant een USB-stick met documenten overhandigd. Op basis hiervan schreef hij een boek, Sua Santita (Zijne Heiligheid), over corruptie en misstanden in het Vaticaan dat medio mei is verschenen.

De redacteur van L'Osservatore Romano (de eigen krant van het Vaticaan) begon bijvoorbeeld een lastercampagne tegen een rivaliserende redacteur van L'Avvenire (een krant namens de bisschoppen) wegens diens seksuele geaardheid met behulp van een krant uit de mediastal van Berlusconi.
Andere brieven tonen collusie tussen de regering van Berlusconi en het Vaticaan over hoe druk van de EU te omzeilen om belasting te betalen voor kerkelijke bezittingen. Grote donaties in cash aan de paus van banken en een televisiepresentator worden beschreven, evenals de gift van een grote truffel ter waarde van 100.000 euro aan de armen.

Machtsstrijd

Nuzzi zegt zelf, in een interview met het Franse katholieke magazine Pèlerin, de Kerk niet te willen schaden en dat hij een eindeloos respect heeft voor paus Benedictus XVI. De paus zou door alle schandalen zijn apostolische hervormingen geblokkeerd zien. De documenten werpen vooral een kwaad licht op kardinaal Tarcisio Bertone, min of meer de premier van het Vaticaan.
Bertone staat als staatssecretaris sinds halverwege 2006 aan het hoofd van de bureaucratie in de contacten met andere nationale kerken en de diplomatieke dienst. Inmiddels is hij verwikkeld geraakt in een machtsstrijd, met als centrum de stad Milaan, over de aanstaande opvolging van paus Benedictus. Als bisschop van Genua bestreed hij eerder onder meer het boek de Da Vinci Code van Dan Brown.

Informatievrijheid

In het boek zijn heel wat vertrouwelijke documenten van het Vaticaan opgenomen. De auteur zegt in het interview zeer weinig over hoe hij aan de documenten geraakte. ‘Gekregen van katholieken die al jaren in het Vaticaan werken. Zij willen de Kerk niet schaden en zijn trouw aan de paus en de Kerk maar zij zijn niet akkoord met de hypocrisie aan de top van de Kerk’, luidt het.

Nuzzi hoopt dat zijn boek zal bijdragen tot wat meer transparantie achter de hoge muren van het Vaticaan. De documenten tonen in ieder geval dat er ook binnen het Vaticaan zorgen bestaan over transparantie. ‘De lekken zijn goed voor het welzijn van de Kerk’. Ook in een ander interview verdedigt hij zich wegens het recht op informatievrijheid.
Volgens de kerk zijn de publicaties daarentegen juist immoreel en zelfs crimineel want gebaseerd op diefstal: volgens aartsbisschop Angelo Becciu heiligt het doel daarom niet de middelen.

Vaticaanse bank

De voorzitter van de Vaticaanse bank, Ettore Gotti Tedeschi, werd een dag na de arrestatie van Gabriele ontslagen wegens een verslechtering van de normen voor goed bestuur. Tedeschi ('the Pope's banker') had voor zijn eigen veiligheid tussentijds een geheim dossier aangelegd met compromitterende informatie over leidende figuren in kerk en politiek voor het geval hij zich moest weren tegen valse aantijgingen of vermoord zou worden.
De bank - ook wel IOR of Instituut voor Religieuze Werken geheten - heeft overigens recent voor het eerst enige opening van zaken gegeven; zij voldoet inmiddels aan de minimale normen voor transparantie binnen de bankensector. De bank beheert ongeveer 35.000 rekeningen van katholieke congregaties, bisdommen etc; de jaarlijkse begroting van het Vaticaan bedraagt ongeveer 250 miljoen euro.

Nuzzi schreef eerder al, in 2010, een vergelijkbaar boek over het financiële wanbeleid van de Vaticaanse Bank - in Nederland verschenen als Vaticaan BV - op basis van 4.000 documenten gevonden in een afgelegen Zwitserse boerderij. De papieren waren van monsignor Renato Dardozzi (1922-2003), een van de invloedrijkste medewerkers van de Vaticaanse bank aan het eind van de vorige eeuw (lees meer over de financiële schandalen van toen).

Onderzoek

Het Vaticaan begon aan de hand van de vele lekken in april een eigen onderzoek met een commissie van kardinalen geleid door kardinaal Julián Herranz, lid van Opus Deï, later ondersteund door de eigen politie of gendarme. Gabriele werd op woensdag 23 mei gearresteerd nadat onderzoekers in zijn appartement een grote hoeveelheid (d.w.z. dozenvol) vertrouwelijke documenten vonden.
Gabriele is voormalig butler of majordomus van paus Benedictus XVI en was in dienst vanaf 2006; hij was tevens korte tijd in dienst van diens voorganger. Gabriele serveerde de paus diens maaltijden, kleedde hem en begeleidde hem ook vaak in de pausmobiel waar hij voorin naast de chauffeur zat. Hij woonde met zijn vrouw en drie kinderen in het Vaticaan.

De paus toonde zich diep geschokt over dit gedrag van zijn naaste vertrouweling. Gabriele zou e-mails en brieven die lagen op het bureau van Georg Gänswein, particulier secretaris van Benedictus, hebben gefotokopieerd en naar de media (lees: Nuzzi) hebben gelekt. Ook Gänswein geldt, naast Bertone, als belangrijk doelwit van tegenstanders van de paus.

De butler heeft het gedaan?

Omdat het Vaticaan geen gevangenis heeft werd Gabriele aanvankelijk vastgehouden in een van de drie politiecellen die het land rijk is, meestal gereserveerd voor zakkenrollers. Dit kan zonder aanklacht tot een maximum van 100 dagen (tweemaal 50 dagen, met eenmaal tussentijdse verlenging). Sinds juli is hij onder huisarrest geplaatst. Indien veroordeeld, zal hij naar een Italiaanse gevangenis verhuizen i.v.m. een uitwisselingsverdrag. Een pardon van de paus behoort echter eveneens tot de mogelijkheden.
Gabriele heeft inmiddels bekend en gezegd de corruptie binnen de kerk te willen bestrijden. Volgens de onderzoekers zou hij aan paranoia leiden en manipuleerbaar zijn. Bij de huiszoeking zijn tevens een cheque aan de paus ter waarde van 100.000 euro, een goudklompje en een zestiende-eeuwse kopie van de Aeneas van Vergilius gaangetroffen.
In de aanklacht is sprake van een handlanger genaamd Claudio Sciarpelletti, een computerexpert (of videoprogrammeur). Hij zou een pakketje met brieven hebben gekregen van Gabriele maar hier verder niet naar om hebben gekeken. Het onderzoek is nog lopende; het Vaticaan overweegt ook nog altijd stappen te nemen tegen Nuzzi. Ook zou Gabriele documenten hebben gedeeld met zijn biechtvader maar die zijn verbrand.
Volgens Nuzzi zou er sprake zijn van tot wel mogelijk twintig informanten. En gedurende de hechtenis van Gabriele is het lekken gewoon doorgegaan. Het echte lek wordt ook wel als Il Corvo (De raaf) aangeduid; de butler zou slechts een zondebok zijn, oftewel il postino (de boodschapper of postbode).

Pausdom: intriges

Dat het Vaticaan een obsessie met geheimhouding heeft staat onderhand wel vast, zoals ook het recente kindermisbruikschandaal heeft aangetoond. Het pausdom is al eeuwenlang het brandpunt van intriges en factiestrijd, hoe klein het ministaatje inmiddels ook moge zijn.
Tot halverwege de negentiende eeuw was de Heilige Stoel tevens een belangrijke regionale speler binnen Europa met internationaal gezag en allure. Wie momenteel kijkt naar de tv-serie The Borgias, met Jeremy Irons als paus Alexander VI, zal wekelijks meesmullen van de als heuse maffiafamilie neergezette Spaanse familieclan der Borgia's eind vijftiende eeuw.

Geheim archief

Het Vaticaan bezit ongetwijfeld een van de mooist denkbare archieven ter wereld: het zogeheten Archivio Segreto. Met in totaal 85 kilometer lengte fungeert het sinds 1612 als het centrale archief van de Heilige Stoel, maar is in wezen het privé-archief van de paus.
Dit jaar wordt tevens een speciale tentoonstelling gehouden in het Capitolijns Museum te Rome van de meest bijzondere kerkhistorische documenten getiteld Lux in Arcana: bekijk een fraaie selectie van documenten.
De spannende trailer van de tentoonstelling (let vooral op de muziek!) mag als voorbeeld dienen hoe archiefonderzoek op aantrekkelijke wijze voor de buitenwacht te presenteren.



Wegens de verschijning van een bijzonder boek over de geheime archieven, werd eerder in 2009 onderstaande video gemaakt met een uitgebreider bezoek aan de archiefruimten - ook wel de Bunker geheten.

Gerelateerde blogs

Grootste archiveringsschandaal in Amerika (ooit)
Grootste archiveringsschandaal in Nederland (ooit)?


Nawoord d.d. 9 november 2012/8 januari 2014

Op 6 oktober is Paolo Gabriele veroordeeld tot achttien maanden gevangenisstraf: de eis tegen hem was aanvankelijk drie jaar, maar men zag ruimte voor diverse verzachtende omstandigheden.  Eerder gedurende het proces klaagde hij nog over mishandeling.
Vrij algemeen wordt verwacht dat de paus hem pardon zal verlenen. Dit is inderdaad gebeurd met Kerstmis 2012, toen de paus hem persoonlijk opzocht in de gevangenis.