Ballonhuwelijken in de 19e eeuw

Zonder context zijn we nergens. Dit geldt nog meer voor foto's, die tenslotte alleen maar beeld tonen, als voor documenten. Deze week zag ik een bijzondere foto voorbij komen, maar helaas zonder toelichting. De foto werd vrolijk de wereld ingetwitterd als 'ballon huwelijk'.

Summary
Balloon weddings were a typical 19th century novelty, a consequence of the public craze with hot air balloons. Photographic records of these events however are scarce, and suffer further from a disregard for authenticity of the photograpic image or record.

Niet zo maar een foto: context

Storend aan dit soort (twitter)berichten en social media vind ik altijd het totale gebrek aan context: we zien een mooie, bijzondere, ontroerende, leuke foto and that's it. Naar het hoe of waarom is het maar raden. Ook archiefdiensten hebben daar een handje van. Slechts de afbeelding wordt interessant gevonden en niet de ontsluiting van de achterliggende informatie.
Allereerst is ballon huwelijk een niet bestaande term oftewel gewoon incorrect Nederlands. Correct is: ballonhuwelijk (als dat tenminste is wat we zien). Mijn verzoek om context, werd door deze zoekspecialist afgedaan als: 'Weinig context. Gewoon een trouw kiekje in een studio met als decor een ballon. Heb er meer gevonden.' En daar kon ik het mee doen. Dan dus maar zelf aan de slag.

Ontsluiting foto(collectie)s

De gebruikte foto is waarschijnlijk ontleend aan de database van Retronaut en daar geplaatst door gebruiker Amanda; althans daar vond ik hem na enig zoeken op het internet. Via Retronaut is het kiekje ook op Pinterest terecht gekomen en verder op Facebook etc.
In eerste instantie probeerde ik zelf zoektermen gerelateerd aan de inhoud van de foto (bijvoorbeeld het vermelde adres of de naam van de fotograaf) en meer algemene termen als 'balloons people 19th century'. Die leverden niets op, althans niet deze foto.
Dit toont maar weer eens aan hoe slecht en onzorgvuldig met name foto's worden ontsloten en hoe gemakkelijk ze ook worden (her)gebruikt zonder acht te slaan op toch essentiële achtergrondinformatie. Tussentijds kwam ik via een andere foto toevallig op Retronaut terecht en pas toen ik daar in het zoekscherm 'balloons' intikte was het direct raak. Retronaut (of Amanda) geeft als 'tags' of trefwoorden slechts de termen 'balloon' en 'wedding' mee: geen locatie, geen namen, niets.

Terminologie

Stel dat je deze foto dus zoekt aan de hand van een redelijk accurate beschrijving van het getoonde beeld, vinden zul je hem niet. Hier zien we ook duidelijk het dilemma tussen het gebruik of hanteren van algemene of specifieke zoektermen.
Nog lastiger wordt het als we de hele ontstaanscontext overwegen. In de 19e eeuw werden bijvoorbeeld hele andere termen gebruikt. Een ballon werd ook wel luchtbol genoemd (wist ik ook niet) en ballonvaarders stonden bekend als luchtreizigers (en ballonvaren als luchtreizen).
Klinkt allemaal best logisch maar die kennis is natuurlijk allang verdwenen, zij het in mijn optiek wel essentieel wil je gerelateerde produkten (in dit geval tekst) kunnen vinden.

Providence, Rhode Island

Terug naar de foto. Afgebeeld zijn Margaret Buckley en Edward T. Davis die in een fotostudio hun hoogst ongebruikelijke huwelijksceremonie nabootsen, met ballonvaarder James Allen bovenin. Wat er dus wellicht op het eerste gezicht enigszins kolderiek uitziet (en op internet ook al gauw dergelijke commentaren ontlokt), blijkt op ware feiten gegrond.

Collectie National Air and Space Museum.

Op 27 september 1888 stapten zij in de, spreekwoordelijke, huwelijksballon op de kermis van de staat Rhode Island te Narrangansett Park in Providence. De ballon moest door 24 mensen aan touwen worden vastgehouden vanwege de omvang. Na de ceremonie op de grond, stapten de aeronauten of ballonvaarders James Allen en zijn zoon James K. in ter begeleiding van hun huwelijksreis.

Collectie National Air and Space Museum.

Na een tocht van zo'n 45 kilometer landde de ballon in een moeras bij Easton, Massachusetts. Hangend aan de touwen konden de inzittenden uiteindelijk gered worden en keerden zij terug per trein.

Ballonhuwelijken

Was dit daarmee het eerste ballonhuwelijk? Volgens een artikel van een archivaris van het National Air and Space Museum te Washington, met als toepasselijke titel 'Love is in the air', zijn er tenminste twee eerdere voorbeelden - beide in de Verenigde Staten: eentje uit 1865 en eentje uit 1874. Die uit 1865 vond eenvoudigweg in een verankerde ballon plaats.
Van het tweede voorval maken ook Nederlandse kranten melding onder de kop 'Een huwelijk in de lucht'.

Het volksblad van Cincinnati bevatte eenige dagen geleden de volgende advertentie. "Hoog in de lucht! Een huwelijk boven de wolken! Het eerste groote huwelijk in den ballon van P.T. Barnum, die uit het Romeinsche circus zal opstijgen. De reizigers zijn Miss Mary C. Walch, bruid; Mr Charlen M Carlton, bruidegom, Miss Annie Yates, bruidsschoonzuster; Mr. W. Clanp, een vriend van den bruidegom; Ds H.R. Jeffries, predikant, en Donaldson, luchtreiziger."

Een huwelijk in de lucht! men denkt welligt, dat de geheele zaak eene aardigheid is en niets meer, en toch heeft de geannonceerde "plechtigheid" plaats gehad. Het bruidspaar is werkelijk volgens den gebruikelijken vorm boven lucht en wolken getrouwd. De heer Barnun [sic] zorgde voor het uitzet. De korf van den ballon was met bloesem en vlaggen versierd, en een kostbaar tapijt bedekte den bodem. De predikant die de jongelui inzegende, is leeraar bij de Swedenburgsche gemeente te Pittsburg. De ceremonie werd geeindigd op eene hoogte van 6,000 voet en Ds Jeffries wenschte, dat de jong getrouwden altijd zoover boven de aardsche ellende mogten verheven blijven!

De in het krantenartikel genoemde namen blijken overigens nogal het slachtoffer van OCR'en: het gaat namelijk om Mary Elisabeth Walsh en Charles M. Colton plus Anna Rosetta Yates, W.C. Comp, Howard B. Jefferies en Donaldson. Sommige instellingen bieden de mogelijkheid dit soort digitaliseringsfouten door het publiek te herstellen (de Koninklijke Bibliotheek overigens niet).

P.T. Barnum

Het geheel was aldus een promotiestunt van de bekende circusexploitant P.T. Barnum; bruid en bruidegom waren tevens employees van hem. Het is, voor zover bekend, de eerste huwelijksvoltrekking in de lucht geweest.

Het ballonhuwelijk van Walsh en Colton uit 1874. Collectie National Air and Space Museum.

Ballonvaarten - een van de sensaties van de negentiende eeuw - vormden vanaf het begin van zijn onderneming in de jaren veertig een belangrijk onderdeel van het repertoire.

Een huwelijksreisje met een luchtballon

Hoewel betrekkelijk zeldzaam als fenomeen, vond ik nog een andere fraaie beschrijving van een ballonhuwelijk eind 19e eeuw.

Men heeft onlangs te Hill City, een voorstad van Chattenooga [gecorrigeerd] (Tennessee, Noord-Amerika) een zeldzame bruiloft gevierd. De twee toekomstige echtgenooten, mejuffrouw Cynthia Kenna en de heer William Robertson, hadden plaats genomen in het schuitje van een luchtballon, om daar den huwelijkszegen te ontvangen; nauwelijks had de priester de sacramentswoorden gesproken, die hen in het huwelijk verbonden, of Robertson riep: ,,Touwen los!" en de ballon zweefde in de lucht, het jonge paar met zich meevoerend. Er woei op dat oogenblik een sterke bries, die de ballon snel over Tennessee dreef. De jonge vrouw is bang geworden en van een hoogte van honderd voet in de rivier gesprongen. Zeer gelukkig, voor haar, waren daar visschers met hun booten, en dezen hebben haar gered.

Gedurende dien tijd bleef Robertson voortdurend stijgen en toen hij een hoogte van duizend voet had bereikt, ontspande hij een parachute en kwam goed en wel op den grond. Zijn eerste zorg, toen hij op den vasten grond was, was onderzoek naar zijn vrouw te doen. Mevrouw was juist bezig haar trouwjapon uit te doen en een andere aan te trekken. Mevrouw Robertson had niets door den val geleden en eenige oogenblikken later zaten de jongelieden in een paviljoen, waar zij de gelukwenschen hunner vrienden ontvingen.

Stuntman

Het bericht van 1897 stamt oorspronkelijk uit diverse Amerikaanse kranten. Robertson wordt daarin nader omschreven als 'rifle shot and rider of bucking broncho horses in Montana Bill's Wild West Show' (bedoeld wordt waarschijnlijk Bill Cody's Buffalo Wild West Show). Robertson was dus een scherpschutter en cowboy; als stuntman zal de huwelijksvaart per ballon ongetwijfeld zijn idee geweest zijn.
Gesuggereerd wordt nog dat de vrijwillige sprong van de onwillige bruid mogelijk haar leven redde omdat haar man later per parachute eveneens uit de ballon sprong. Of dit uit pure noodzaak was of gepland (bij wijze van stunt), is onduidelijk; volgens andere kranten kwam de ballon namelijk veilig aan de grond met hem.

Nederland

Het bericht over dit ballonhuwelijk eind 19e eeuw wordt gebracht als 'the latest novelty in marriage ceremonies', iets waar de Nederlandse krant in 1874 in feite ook al over spreekt. Echt aangeslagen lijkt het fenomeen echter niet.
En hoe zit dat dan met Nederland? Het is een bekend gezegde dat ontwikkelingen in Nederland nogal eens achterlopen bij de rest van de wereld. Ter vergelijking: de eerste huwelijksvoltrekking in Nederland in een ballon stamt pas uit 2013!

Burgemeester Mary Looman trouwt haar zoon tijdens de 28e Friese Ballonfeesten in 2013.

De burgemeester van Skarsterlân huwde toen haar zoon Bart Looman. In Nederland dient er voor een rechtsgeldig huwelijk overigens contact te zijn met de grond: de mand dient op de bodem te staan of via een touw contact te hebben.

Gerelateerde blogs/If you enjoyed this you might also like to read:
Asiel in een joodse boekenkast
9/11 in fotografische context
Pas getrouwd? De relatie Cameron en Rutte verbeeld


Bronnen:
http://blog.nasm.si.edu/archives/love-is-in-the-air/
De Volksvriend 03-12-1874
Nieuwsblad van het Noorden 18-07-1897
http://www.sideshowworld.com/13-TGOD/2007/tgod-BalloonWedding.html
http://www.joustercourant.nl/nieuws/18807/ballonfeesten-spectaculair-gestart-met-huwelijk/

In bed met David Cameron

Het is en blijft een bijzondere foto en daarom alsnog de moeite waard om op terug te komen, zeker vanwege de latere gebeurtenissen.

Summary
The British prime minister David Cameron took centre stage in the world of social media on at least two occasions during 2013. This resulted in some remarkable photographic images, but without their proper contextual information bereft of any meaning.

Enscenering

Een man ligt onder een hemelbed uit te rusten met een rode koffer aan zijn voeten. Voor het bed zit een aantrekkelijke, en schaarsgeklede, dame met een glas champagne in haar hand. De foto heeft vanwege de enscenering een ontegenzeggelijke seksuele lading. Het enige merkwaardige is alleen die vreemde rode koffer op bed die ook nog eens duidelijk in de weg ligt voor een eventueel gezellig samenzijn.

Personages

Wie of wat zien wij hier eigenlijk? Allereerst: het is geen selfie, ook al lijkt dit ogenschijnlijk wel het geval.
De foto is genomen door Emily Sheffield en toont haar zuster Alice prominent in beeld op haar huwelijksdag. De kamer is de bruidssuite van een hotel (maar weinig mensen hebben tenslotte een hemelbed in huis staan). De fraaie donkerrood gelakte nagels en rode lippenstift laten zien dat er voor de kaptafel aan de make-up wordt gewerkt.

Mystery guest

De beide zussen Sheffield hebben nog een oudere stiefzuster, Samantha (1971) geheten. En zij is op haar beurt de vrouw van de Britse premier. Op het bed (of eronder) ligt dus niemand minder dan de Britse premier te slapen met, inderdaad, 'a ministerial red box' aan zijn - blote - voeten.
Deze intieme familiefoto toont daarmee tevens de welhaast spreekwoordelijke onafscheidelijkheid van een Britse minister met zijn departementale correspondentie, waar hij mee opstaat en meer dan eens ook mee naar bed gaat. Volgens de Huffington Post had de premier dan ook 'a cosy cuddle with his big red box.' Wie goed kijkt, ziet dat er zelfs nog een document bovenop de koffer ligt.

G-20

De achtergrond van het verhaal is enerzijds de trouwerij van Emily Sheffield met Etienne Cadestin te Sutton-on-the-Forrest bij York op 7 september 2013. Maar anderzijds betreft het tevens de terugkeer van David Cameron na de G-20 top in St. Petersburg.
Eerder op de dag nog had Cameron notabene dezelfde ministeriële koffer, die ten alle tijden geacht wordt 'top secret documents' te bevatten, in de trein laten staan: een regelrechte doodzonde. Hij was even naar het buffet gelopen en had de koffer, met de sleutel erin, achtergelaten in het treincompartiment. Een mede-passagier was zo bedachtzaam om hier een foto van te maken. Volgens Scotland Yard was er niets ernstigs aan de hand; iemand van de bewakingsdienst hield voortdurend een oogje in het zeil.

Bron: Daily Mirror.

'Red boxes' 

De premier heeft overigens voor alle duidelijkheid meerdere 'red boxes': ze zijn aan de buitenkant (linkonder) genummerd en verder ook van departementale initialen voorzien. De gebruikte staat ervan vormt minstens zoveel onderdeel van de folklore.

Een medewerker van de premier draagt koffer nr. 1.

Cameron in de trein met koffer nr. 3.

Social Media

Eenmaal in het hotel aangekomen na zijn treinrit naar York besloot de premier een uiltje te knappen in de bruidssuite. Cameron staat bekend om zijn 'power naps' in de middag. De werkdag van de premier begint meestal om zes uur 's morgens.
Emily Sheffield, assistent-hoofdredacteur van de Britse Vogue, plaatste de foto vervolgens ten behoeve van familie en vrienden op Instagram. Ten tijde van plaatsing van het bericht had zij slechts 8 volgers. Zij dacht de foto alleen voor hen te plaatsen: in plaats daarvan werd dit beeld via de social media (Twitter en Instagram) duizenden malen 'geliket' en nog veel vaker bekeken. Behalve dat zij vergat de foto te verwijderen na plaatsing, had zij ook nog eens niet door dat deze tussentijds door iedereen kon worden gezien.
Het werd zodoende 'an awkward family photo', die na twee weken online alsnog van haar account werd verwijderd nadat zij het boetekleed aantrok ('I am an idiot').

Afscheidsconcert Mandela

De Britse premier zou enkele maanden later nogmaals het nieuws halen vanwege een andere opmerkelijke foto. Ditmaal betrof het een selfie (inmiddels beter bekend als de selfie van het jaar 2013) van de Deense premier Helle Thorning Schmidt samen met president Obama en premier Cameron gedurende de afscheidsceremonie voor Nelson Mandela op 10 december in het stadion te Soweto.

De Deense premier, wier naam tot dat toe internationaal gezien weinig had geklonken, staat in de Britse pers overigens met name bekend als de vrouw van de zoon van voormalig Labour-leider Neil Kinnock. Of in sommige kringen als 'Gucci Diva' vanwege haar niet onbesproken modieus gedrag.
Deze selfie werd vrijwel direct beschouwd als het ultieme bewijs van de trivialisering van het nieuws waarbij wereldleiders meer met elkaar bezig lijken te zijn dan met belangrijke gebeurtenissen. Ook Cameron moest zich in het parlement verdedigen voor zijn (bij)rol.
De maker van de foto, Roberto Schmidt, blogde later zelf dat zijn foto van de selfie een ongelukkige momentopname betrof; zo zou Michelle helemaal niet boos zijn geweest: zij had zojuist zelfs nog gelachen.
Hoe dan ook: eens te meer bewijs, dat foto's zelden lijken wat ze zijn. Het zijn in de eerste plaats verleidelijke plaatjes, maar zonder de juiste context of metadata qua betekenis vrij inhoudsloos.


Gerelateerde blogs:
Pas getrouwd? De relatie Cameron en Rutte verbeeld
Traditie Prinsjesdag: het koffertje
9/11 in fotografische context

Wereldprimeur GP van Zandvoort 1968 (1): debuut gesloten racehelm

bron: Tumblr

Dat de Amerikaan Dun Gurney, als eerste coureur in de Formule 1, een gesloten racehelm droeg in 1968 tijdens de GP van Duitsland op de Nürburgring is algemeen bekend. Maar een nieuwe foto zorgt desalniettemin voor verwarring of anders een primeur.

Summary
All American racer Dan Gurney is widely regarded to be the first racing driver using a closed or full-face crash helmet by Bell in Formula 1 during the German Grand Prix of 1968. Less well known is the fact that he debuted this special new helmet in the preceding Dutch Grand Prix at Zandvoort. Although he did not use it as such in the race, he certainly wore it during practice though it remains unclear whether or not he used it in anger (instead of just showing it in front of the cameras).

Primeur: Zandvoort

De inleidende foto is volgens de metadata genomen op Zandvoort in 1968; Dan Gurney zit achter het stuur van een Brabham-Repco BT24 met startnummer 18. Tot zover klopt het; dit zijn controleerbare gegevens. De foto is afkomstig van een Brabham-fan ('itsawheelthing').
Dat Gurney in een Brabham zat dat weekend was overigens niet gepland. De Amerikaan reed dat seizoen in een Eagle met Weslake motor, maar zat door eerdere pech zonder motor en kon dus niet racen. Gurney had goede contacten met Brabham, die hij hun eerste merkenoverwinning in de F1 schonk in 1964 in de GP van Frankrijk. Een exacte locatie valt op basis van bovenstaande foto niet te geven, maar een tweede foto biedt op dit punt meer duidelijkheid.

Het debuut: pitsstraat

Dit alles doet er eigenlijk ook minder toe want wat we hier zien is niets minder dan een primeur: de vroegste foto van Gurney als eerste met een gesloten racehelm op - en dat notabene op Circuit Zandvoort! Een en ander wordt duidelijk bevestigd door een foto uit het zogeheten Sutton archief. Het bijschrift aldaar luidt: 'Dan Gurney (USA) Brabham BT24 tests out a new Bell full-face crash helmet.'

bron: Sutton Archive

Op basis van deze foto wordt duidelijk dat Gurney ergens in de pitsstraat staat en dat dit ook voor de eerste foto geldt (let hierbij speciaal ook op de streep of groef in het asfalt). Een datum wordt niet gegeven maar de race werd op 23 juni gehouden, met in de twee voorafgaande dagen van 21 en 22 juni de trainingen.

Louter pose?

Wie goed kijkt valt tevens nog iets anders op. Het lijkt er welhaast op alsof de coureur, speciaal voor de gelegenheid achter het stuur is gekropen en poseert voor de camera's, met overhemd en v-halstrui nog aan. Waar is bijvoorbeeld zijn race overall?. De helm wordt in die zin dus wel gedragen of getest, maar is er ook daadwerkelijk mee gereden (anders dan alleen voor de fotocamera's in de pits)?

Foto's: Silvio Moser

Dan Gurney achter het stuur in de paddock van Zandvoort (let vooral ook op zijn outfit).

Training

Foto's van de natte training tonen Gurney namelijk in de oude, vertrouwde outfit: met monddoek ter bescherming van de elementen en half open helm.

Foto's: ProRallyPix

Jochen Rindt (nr. 6) wordt aan de binnenkant gepasseerd door Gurney. 

Of Dan Gurney de nieuwe helm daarmee ook daadwerkelijk gedurende de training in actie op de baan heeft gedragen, blijft vooralsnog duister: een documentair bewijs hiervoor ontbreekt vooralsnog. Was het kortom een soort proefneming, een test voor de test zeg maar, net zoals tegenwoordig bij een stoeltjestest waarbij eerst een racestoel op maat wordt gemaakt? Of waren er onbekende redenen om het racedebuut toch nog even uit te stellen?


Lees ook het vervolg! If you enjoyed this you might also like to read:
Wereldprimeur GP van Zandvoort 1968 (2): helmen of vleugels?
GP van Zandvoort 1971: banden of velgen? (1)


Gerelateerde blogs:
De geschiedenis van de racehelm (1)
De geschiedenis van de racehelm (2): de jaren vijftig
De geschiedenis van de racehelm (3): de jaren zestig
De geschiedenis van de racehelm (4): de jaren zeventig
De geschiedenis van de racehelm (5): de jaren tachtig
De geschiedenis van de racehelm (6): de jaren negentig
De racehelm in de 21e eeuw

Pas getrouwd? De relatie Cameron en Rutte verbeeld

Er stond afgelopen vrijdag een wonderbaarlijke foto op de voorpagina van de NRC, met als ondertiteling: 'Cameron en Rutte trekken samen op bij de EU-top in Brussel.' Je had vroeger (en nog steeds) in kranten van die ingezonden rubrieken met een foto van de week en dan een lege tekstballon. Ik zou het, vanwege het actuele nieuws van vorige week, wel weten: 'Just got married'.

Summary
Any photograph delivered without the right information can be extremely misleading, both regarding its content (who? where?) and in its depiction of a given situation (what?). When not presented within the right context, its value as a source of information becomes basically useless. Photo journalism however tends to favour more and more composition and style above newsworthiness.

Puzzelstukjes

Foto's zijn, zonder de juiste informatie of metadata, eigenlijk net puzzelstukjes die je zelf naar believen kunt invullen. Evenzeer kan meegeleverde informatie (in dit geval de ondertiteling) op zijn minst voor verwarring zorgen en iemand op het verkeerde spoor zetten.
De focus van de fotograaf (vermoedelijk Jerry Lampen) lijkt hier duidelijk bij Rutte te liggen; Cameron is niet helemaal scherp in beeld gebracht en kijkt tevens weg van de fotograaf. Zien wij dus nou wel of geen portretfoto van twee politieke vrienden, zoals de ondertiteling suggereert?

Uitsnede

Rechtsachter in beeld valt nog een schouder te ontwaren van iemand anders. Hieruit blijkt eigenlijk al dat de ondertiteling niet klopt; Cameron en Rutte maken deel uit van een gezelschap. Wie namelijk de groepsfoto van de EU-top in Brussel bekijkt (de context), ziet dat Mark Rutte (tweede van rechts vooraan) bijvoorbeeld zijn handen in vrijwel identieke positie heeft gevouwen.

Familiefoto EU-top 8 februari 2013 in Brussel. Foto AP / Michel Euler

De foto op de voorpagina is dus een uitsnede van de gebruikelijke groeps-of familiefoto op een EU-top. Zelfs indien de fotograaf inderdaad alleen een foto heeft gemaakt met Cameron en Rutte in beeld, dan nog is de ondertiteling misleidend want hier slechts gebruikt als een metafoor.

Metafoor

Maar hoe zit het dan verder met die metafoor? In de hoofdtekst - over het omlaag brengen van de EU-begroting - wordt inzake enige gezamenlijke actie van Cameron en Rutte op dit of enig ander punt met geen woord gerept. De metafoor is daarom, binnen de context van de gepresenteerde informatie, ook nog eens onjuist. 
De redactie begaat hier dus niet één, maar twee missers. Bij de ondertiteling had hetzij een andere foto moeten staan (bv. van hun tweëen ergens in de wandelgangen) of bij de berichtgeving had om het even welke andere foto kunnen staan, aangezien zij niet treffend is voor wat wij lezen.
Wat we daarentegen wel te zien krijgen zijn Cameron en Rutte die zonder intentie samen op een foto staan en zonder enig bewijs gezamenlijk verantwoordelijk worden gehouden voor het omlaag brengen van de EU-begroting. Hier wordt de journalistiek kortom geweld aangedaan. Dit óf er wordt een onevenredig groot beroep gedaan op de voorkennis en of het inlevingsvermogen van de lezer.

Groepsfoto EU-top

Ook op andere EU-top familiefoto's staat Rutte bijvoorbeeld opvallend vaak voor Cameron gepositioneerd. Is dat louter toeval of geldt er soms altijd een vaste volgorde of protocol bij dit soort gelegenheden? Vast.
Worden de leiders daarbij gerangschikt op persoonlijke relaties, fysieke grootte of naar rato van de relatieve belangrijkheid van hun land? Waarschijnlijk een combinatie van alledrie.

Besprekingen onderhandeling EU-begroting: 22 november 2012.

En hoe zit het eigenlijk met die speldjes op de revers? Die waren mij nog niet eerder opgevallen.
Ze doen natuurlijk meteen denken aan de patriottische speldjes die Amerikaanse presidenten en andere overheidsfunctionarissen sinds de aanslagen van 11 september 2001 dragen. Maar draagt Rutte - en de anderen - ook zo'n speldje in Nederland of alleen in Brussel en gaat ie al af in de auto op de terugweg? En draagt die rechtse meneer trouwens altijd een afwijkende rode stropdas?

Goede werkrelatie

Dat Cameron en Rutte een goede werkrelatie onderhouden is al langer bekend. Rutte bewondert Cameron en G-B vooral vanwege het economische 'groeimodel'. In tegenstelling tot elders in de EU is er in G-B nog sprake van kleine groeispurtjes, ook al zijn die inmiddels verdwenen. De minister van financiën George Osborne ligt steeds vaker onder vuur wegens zijn financiële beleid die de economie afknelt.
In het najaar van 2011 bezocht Rutte voor het eerst Cameron en sindsdien is er sprake van de Camerutte-as: zij trekken in Europa vooral samen op tegen het voormalige tandem Merkozy. Het is vooralsnog onduidelijk wie deze term als eerste heeft bedacht: het weekblad Elsevier of de NRC.
Cameron op zijn beurt kwam vorige zomer nog met een opmerkelijke steunbetuiging, een verkiezingsboodschap zeg maar voor het VVD-partijcongres, aan Rutte.

EU-speech in Nederland

Aan het begin van dit jaar was er sprake van grote opwinding: Cameron zou zijn, vantevoren al geroemde, speech over een nieuwe verhouding van G-B tot de Europese Unie, in Nederland gaan houden. Het vinden van een geschikte datum was nog een heel probleem vanwege de Frans-Duitse politieke agenda (o.a. verkiezingen en herdenkingen).
Het evenement stond uiteindelijk aangekondigd voor vrijdagmorgen 18 januari 2013 in de Beurs van Berlage te Amsterdam. Eerder werd ook Den Haag overwogen, maar dit werd de Nederlandse regering wat te heet onder de voeten. Op het laatste moment (donderdagavond) werd de langverwachte speech alsnog afgelast wegens het uitbreken van een gijzelingsdrama in Algerije.
Veel politici in Nederland waren daar achteraf gezien eigenlijk wel blij mee. Was het wel zo verstandig van de premier om een zo openlijke steunbetuiging aan een algemeen kritische houding tegenover Europa te geven?
Toch leeft de kritiek van Cameron op de weinig democratische werking van de Europese Unie in bredere kringen. Rutte laat zich daarom graag als klankbord gebruiken om, samen met andere Euro-kritische landen als Denemarken en Zweden, in de schaduw van Cameron het Nederlandse gewicht in Europa te verzwaren.

Homo-huwelijk

En hoe zit het dan met mijn eigen interpretatie van deze foto, bij wijze van grap? Is die soms net zo misleidend als die van de NRC? Juist vorige week werd het in G-B mogelijk voor homostellen om te trouwen nadat sinds 2004 al een geregistreerd partnerschap mogelijk was.
Het initiatief tot dit wetsvoorstel kwam van premier Cameron zelf en was niet eerder aangekondigd. Sinds 2010 is een homohuwelijk eveneens geldig in de Verenigde Staten; afgelopen najaar stemde het Australische parlement daarentegen nog tegen.

Een flinke minderheid van de eigen Conservatieve partij (136 leden) van de premier stemde afgelopen dinsdag eveneens tegen (totale stemverhouding: 400 om 175) en dit lijkt een heuse splijtzwam te vormen binnen de partij. Ook de anglicaanse kerk worstelt al jaren met de kwestie van toelating van 'gay bishops'.

Celibataire premier

Wat in dit geval qua beeldvorming slechts ontbreekt, is een hand van Cameron rustend op de schouder van Rutte. Dan had de foto eigenlijk geen uitleg meer nodig gehad: zo krachtig kan een beeld soms zijn.
Dat Rutte bovendien nou juist zijn 'soulmate' heeft gevonden in een Britse, conservatieve premier, en bijvoorbeeld niet in de halve Nederlander en liberaal Nick Clegg, is ook anderszins opmerkelijk.
Voor het Rutte-model (lees de celibataire premier) bestaat tenslotte eveneens een duidelijk Brits voorbeeld: Edward Heath. Deze pianospelende (!) en zeilende premier (1970-74) loodste notabene G-B de Europese Gemeenschap binnen in 1973. Heath's grote rivaal binnen de Conservatieve partij was notabene een vrouw: Margaret Thatcher.
Een potentiële conservatieve partijleider, Michael Portillo, kon het rond de eeuwwisseling wel vergeten na onthullingen over eerdere (homo)sexuele ervaringen. Vervolgens werd William Hague, die hoewel in 1997 netjes getrouwd, toen (en ook later in 2010) niet aan dezelfde geruchtenstroom wist te ontsnappen wel de nieuwe partijleider. In die rol bleek hij ongeschikt maar inmiddels is hij succesvol minister van Buitenlandse Zaken.


Gerelateerde blogs:

9/11 in fotografische context
Welke crash zag ik precies? Context, authenticiteit en herinnering (2)
Context, authenticiteit en herinnering (1): Zandvoort

Welke crash zag ik precies? Context, authenticiteit en herinnering: Zandvoort (2)

Luchtfoto circuit Zandvoort uit 1978, met Tunnel Oost midden links en Bos uit bovenin.

Er zijn enkele opzienbarende, nieuwe feiten aan het licht gekomen omtrent een van mijn populairste blogs, met onder meer mijn persoonlijke herinnering aan een raceongeluk op het Circuit van Zandvoort in 1974.

Summary
In 1973 and 1974, in almost exactly the same spot at Zandvoort, both the Lotus of Emerson Fittipaldi and Ronnie Peterson crashed during practice for the Dutch Grand Prix. I witnessed the aftermath of one of these crashes, which also happens to be one of my earliest childhood memories, and here I try to ascertain which one it was.

Boek

In het boek 30 jaar Circuit Zandvoort (Hilversum/Amstelveen 1978) staat op p. 49 een foto van de Lotus van Emerson Fittipaldi na een crash bij Bos-uit (1973). Dit werpt mogelijk een ander licht op de zaak en zorgt voor nieuwe twijfels over de preciese datering (die ik eerder meende te hebben rechtgezet), want welke crash heb ik dan precies gezien?

Bij het boek verscheen tevens een single (!) met commentaar ingesproken door de mooie stem van Meta de Vries en interviews met vele coureurs, waaronder ook herinneringen van Ronnie Peterson, over het unieke karakter van het duinencircuit te Zandvoort.

Foutieve datering?

In eerste instantie dacht ik nog (niets menselijks is mij vreemd) dat de datering, zoals in het boek geschreven wordt, wellicht op een fout berustte. Maar niets is minder waar.
Een tweede, opgedoken foto toont 'Emmo' namelijk al keuvelend in de pitsstraat van het circuit op 27 juli 1973. Deze wel hele preciese datering plaatst de coureur Emerson Fittipalidi - teamgenoot van Ronnie Peterson en wereldkampioen F1 in 1972 - dus ontegenzeggelijk in de provincie Noord-Holland en op het circuit van Zandvoort in het jaar 1973. Theorie nummer 1 wordt daarmee alvast gelogenstraft.

bron: Nationaal Archief, Collectie Anefo.

Crash?

Een en ander sluit daarmee nog niet uit dat bovenstaande foto toch de wagen van Peterson toont aan de hand van zijn crash op Zandvoort in 1974. Een beschrijving van de inhoud van een dvd over leven en racen van 'Emmo' geeft hieromtrent nader uitsluitsel:

The drama continued in 1973, and we see his title defence start with an unforgettable home victory at the very first Brazilian Grand Prix. It ultimately proved a season to forget, nowhere more so than at Zandvoort, where a practice crash left him in agony – the pre-qualifying warning about painkillers having the same affect as ‘one whiskey’ reminds us what a different world Grand Prix Racing was in the 1970s!

Deze crash, tijdens de trainingen voor de Grand Prix van Zandvoort, was overigens een van de weinige ongelukken in zijn carrière. De resulterende voetblessure betekende dat hij uiteindelijk niet meer dan 3 rondjes in de race kon voltooien, dezelfde noodlottige wedstrijd waarin Roger Williamson nodeloos om het leven kwam na zijn ongeluk in de achtste ronde.

Plaats van herinnering

Emerson Fittipaldi is dus wel degelijk gecrasht in zijn Lotus, in het jaar 1973 en vlakbij de plaats waar ik woonde. Het mysterie is daarmee in wezen alleen maar vergroot. De herinnering aan de inktzwarte John Player Special bolide, waar ik als klein jongetje naar stond te kijken en een afgebroken stukje van mee naar huis nam, kan dus net zo goed uit 1973 dateren als van 1974 zijn!
Kan ik soms beide ongelukken hebben gezien? Dat is theoretisch heel goed mogelijk aangezien wij vanaf 1973 in Zandvoort woonden, ook al heb ik volgens mijn geheugen maar 1 keer naast de wagen gestaan. In het ene geval was ik pas twee jaar oud en in het andere net drie.
In mijn vage herinnering stond ik rond de wagen en heb er tevens omheen gelopen. Dit laatste zou dan toch meer pleiten voor de tweede optie, met name omdat ik er volgens de familieoverlevering laat bij was met lopen. Zodra mensen mij zagen lopen, liet ik mij meestal subiet weer op de grond vallen en kroop rustig verder.

Exacte locatie

Beide ongelukken vonden desondanks op verschillende locaties plaats, zij het slechts een honderdtal meters van elkaar verwijderd: Fittipaldi crashte bij Bos uit, terwijl Peterson zijn ongeluk had op het baanvak Tunnel Oost.

Het baanvak Tunnel Oost richting Panoramabocht (1979). Bron: Tumblr

Bij het aanremmen van de Panoramabocht weigerden de experimentele achterremmen van zijn nieuwe Lotus type 76 dienst. Peterson crasht die dinsdag 11 juni 1974 hard en is een half uur buiten bewustzijn omdat een houten paal van  één van de hekken tegen zijn helm komt.

bron: De Telegraaf

Die helm is nu overigens in het trotse bezit van de Nederlandse Peterson-fan Joris Meuffels. Later in het ziekenhuis in Haarlem zal een (lichte) hersenschudding bij de coureur worden vastgesteld.

De beschadigde helm van Ronnie Peterson: collectie Joris Meuffels.

Ik kan mij nog wel iets van de omgeving herinneren vanwege de benodigde klauterpartij in de duinen: die was vrij beschut met bosjes en bomen. Ook de vanghekken waarin de Lotus verwikkeld was geraakt staan mij nog goed voor ogen, en die vormen in deze kwestie een cruciaal detail. Een jaar eerder was ook de Nederlandse autocoureur Hans Kok hier in de fout gegaan.

bron: www.racehistorie.nl

Bos uit kent daarentegen, zoals de naam eigenlijk al aangeeft, een onbeschutte omgeving: men verlaat hier het bosrijke deel van het circuit aan de linkerkant langs een duintop, met slechts vangrails aan weerskanten van de baan.
Daarmee lijkt het pleit dan toch definitief beslecht ten gunste van de crash met Ronnie Peterson in 1974, ook al heb ik geen documentair bewijs en evenmin het object van adoratie in kwestie (een klein stukje van de monocoque). Mijn latere loyaliteit aan hem berust desalniettemin mogelijk op een - weliswaar kleine - leugen: wie vertrouwt op herinneringen alleen is, kortom, zijn leven niet zeker.


Gerelateerde blogs

Brand en de autorensport 1: Zandvoort
Context, authenticiteit en herinnering (1): Zandvoort

Kasteel Amerongen en zijn bewoners: dood of springlevend?

Enige tijd geleden bezocht ik met twee kennissen Kasteel Amerongen. Sinds 1 juli 2011 is het kasteel weer open voor bezoekers na enkele jaren van restauratie. Huis, tuin en buitengebouwen zien er in elk geval van de buitenkant prachtig uit.

Presentatie: 'theatrale beleving'

Het bezoek stond vooral in het teken van de nieuwe, multimediale presentatiewijze van de geschiedenis van het kasteel en, vooral, zijn bewoners. Kasteel Amerongen kan bogen op een van de mooiste huisarchieven van Nederland, een collectie met vooral veel briefwisselingen. Deze brieven zijn in de persoon van kasteelvrouwe Margaretha Turnor de focus van de presentatie ('Midzomerdag 1680') geworden. Mede daarom is een bezoek ook voor archivarissen zeer interessant. Diezelfde brieven liggen tevens ten grondslag aan het boek 1672 van Luc Panhuysen over het Rampjaar 1672.
In vrijwel alle vertrekken van het kasteel hangen grote schermen aan de muur waarop zich taferelen uit het leven van de bewoners afspelen in een repeterende cyclus van een complete dag. 'Met 21 videoprojectoren, 30 geluidsboxen en 132 spots wordt u vergezeld op uw theatrale beleving van het kasteel'.
De montage is qua sfeer en belichting bijzonder fraai gedaan. Hierin herkent men duidelijk de handen van professionals: theatermaker Saskia Boddeke en de cineast Peter Greenaway. Het levert telkens prachtige, filmische beelden op.

Interieur

Daar staat tegenover dat het interieur of beter gezegd het meubilair van het kasteel geheel of gedeeltelijk ondergeschikt is gemaakt aan deze presentatie. Dat wil in de eerste plaats zeggen dat het in diverse vertrekken vooral erg donker is. Dit werkt wellicht sfeerverhogend, maar het interieur wordt op deze wijze aan het oog onttrokken.
En dat is met name zo jammer omdat nou juist ook het interieur van dit kasteel goed bewaard is gebleven. Het meubilair staat er dus nog wel, ook al is een vrij groot gedeelte ervan nog in restauratie. Dit is des te jammer, aangezien hierdoor de band met het verleden (tussen object en plaats) deels verloren raakt. De museale presentatie van het gebouw lijdt onder al dit visuele geweld.
Een goed voorbeeld van wat ik bedoel is de prachtige portrettengalerij. Deze centrale ruimte heet - niet voor niets - Galerij, maar dat er portretten hangen ontgaat de bezoeker ten enenmale; ze gaan nu deels schuil achter de beeldschermen. De grote ruimte is daarmee nu eerder een soort bioscoopzaal geworden.

Foto uit het boek Interieurs van toen

Foto en ontwerp Theatermachine

Technologie

Plaats voor enige toelichting bij het interieur is er dan ook niet meer. Veel objecten zijn bijvoorbeeld voorzien van intrigerende oude etiketten (Collectie Zuylesteijn). Wat is hier precies de relatie of connectie met de bewoners van Amerongen?
´In de nieuwe presentatie van het kasteel horen geen tekstbordjes´, staat er pontificaal op de website: hier is men m.a.w. trots op. Maar hoe dan aan je informatie te komen als je graag zelf een mening wilt vormen?
In dat opzicht zet men vooral in op moderne technologie. Zo is er een app (vooralsnog alleen voor de iPhone - zelf gebruik ik android) die dit gebrek aan informatie deels, althans voor wat betreft de portretten, moet ondervangen.
Op de website (toekomstig ook in het kasteel zelf) kan men via een pc wel meer over de collectie te weten komen. Inhoudelijke informatie over de objecten - dus niet louter toegespitst op personen - wordt dus in zekere zin als overbodig ervaren: dat is kennelijk iets voor thuis of later. Maar ook de geboden informatie daar is wel erg summier of ontbreekt zelfs.

De jacht

Op de tussengang van de beletage hangt bijvoorbeeld een fraai symbolisch (jacht)stilleven van Jan Hoet. Wat doet het daar precies? Waar gaat het over? Aan de tegenoverliggende wand hangen ook nog eens allerlei geweien om iets te benadrukken.
Duidelijk is dat de jacht, bij uitverkoring het privilege van de adel, een grote rol speelt in het leven van de heer van Amerongen. Zelfs de specialiteit van de kok is 'het plukken en braden van gevogelte', zo leren we, maar enig verband tussen het jagen enerzijds en het eten anderzijds wordt zogezegd niet gelegd.

Ridderorde

En wat betekent eigenlijk dat schattige, witte olifantje bij het alliantiewapen op het plafond? Behalve een leuk item voor bijvoorbeeld kindereducatie, staat deze ridderorde in de eerste plaats symbool voor de nauwe betrekkingen tussen de Republiek en Denemarken in de Gouden Eeuw. Dit heraldisch symbool komt notabene zelfs voor de op graven van de Van Reede´s te Amerongen! Of zou men deze specifieke heraldische kennis soms als algemeen bekend veronderstellen?

Foto Collectie Utrecht

Inzake deze ridderorde is het verder tevens opvallend dat de krijgsolifant linksom hangt i.p.v. rechtsom, zoals meestal gebruikelijk. Genoeg leuke verhalen kortom ter toelichting.

Totaalconcept

Al met al wringt de schoen: van een educatief verantwoord geheel is geen sprake. Maar wellicht was dat ook niet de bedoeling, integendeel: ´Kasteel Amerongen ontwikkelt zich als een nieuwe ontmoetingsplaats voor kennis en cultuur´, aldus de Missie en Visie.

Het overdonderend effect van de theatrale beleving gaat vooralsnog ten koste van de authenticiteit. De oude objecten doen er als het ware niet meer toe; zij zijn ondergeschikt gemaakt aan het grote verhaal. Zelfs in de keuken is het meeste serviesgoed wel erg nieuw (19e-20e eeuws), en bijvoorbeeld ook volgestapeld met alleen maar (schone) borden: kennelijk is er al afgewassen.
De hoofdvraag is ondertussen of er veel geluisterd wordt naar de hoofdtekst van het leven uit één dag. Er staan overal bankjes in de vertrekken om aandachtig te kunnen luisteren; de tekst heeft ook betrekking op de ruimte in kwestie. Gaan zitten luisteren in het duister is dus eigenlijk de enige optie tijdens een bezoek, maar wie houdt dat vertrek na vertrek vol? Was het bijvoorbeeld niet veel zinvoller geweest om deze presentatiewijze tot enkele (of een centrale) locaties te beperken, in plaats van in ieder vertrek?
Het gesproken woord ('Vol leven, vol geluiden.') is nu alomtegenwoordig in een verder hol klinkende ruimte. Qua galm en volume, lopend van vertrek naar vertrek begon het mij al gauw te irriteren. Waar was zogezegd de uitknop? Vroeger werden ruimten in kastelen afgesloten met zware gordijnen tegen de tocht; dit zou alvast een authentieke oplossing hebben geboden.

Verhalen: cultureel erfgoed

De verhalen die worden verteld zijn, zoals gezegd, gerelateerd aan de vertrekken waarin ze zich afspelen: er is dus wel sprake van enige context. De scenes zijn overigens niet op locatie gefilmd maar dit had ongetwijfeld vooral praktische bezwaren.
Verder is het jammer dat er in de verhaallijn wel heel erg naar één bepaalde episode wordt gekeken, zij het verspreid over verschillende onderwerpen: Kasteel Amerongen 1680. ´Niet langer is de bewonersgeschiedenis van vier eeuwen het uitgangspunt van de presentatie, KA kiest er nu voor om de verschillende eeuwen als afzonderlijke perioden na elkaar te presenteren.' Het kasteel wordt voorlopig telkens naar perioden ingericht, een wel zeer a-historische aanpak: een collectie is tenslotte een geheel en niet de som der delen.
Zoals wel vaker het geval bij de transformatie van geschiedenis tot cultureel erfgoed is er aldus sprake van een soort bevriezing van de geschiedenis tot één specifiek moment in de tijd. Zo moeilijk kan het echter toch niet zijn geweest om een script te schrijven, waarbij ook andere perioden voor het voetlicht zouden zijn gebracht binnen één verhaal? De verhaallijn zal overigens periodiek wel worden gewijzigd: voor de hele beleving moeten we dus vaker op bezoek.
Deze typische erfgoedaanpak gaat zodoende ten koste van zicht op een ontwikkeling of proces in de tijd; die wordt kennelijk te ingewikkeld geacht voor de hedendaagse bezoeker. Het format van de huidige presentatiewijze laat daarnaast ook geen ruimte voor enige reflectie van de bezoeker zelf: die wordt helemaal voor ons ingevuld. Zou het echter geen optie zijn geweest om, verdeeld over de diverse vertrekken, meerdere episoden uit de geschiedenis van het kasteel na elkaar te vertellen? Een chronologische ordening dus, bijvoorbeeld ook rekening houdend met de verschillende stijlperioden van het meubilair?

Schriftcultuur

In vele vertrekken wordt, zonder dat dit expliciet wordt toegelicht, wel referentie gemaakt aan de schriftcultuur. Er staan lessenaars, kisten of loketkasten gevuld met brieven. Terwijl in archieven het materiaal altijd keurig in dozen zit opgeborgen (hoezo decontextualisering?), wordt hier als het ware de omgekeerde route afgelegd en context geleverd over de vorming van archieven. Men zou bijna gaan denken dat er wel een archivaris maar geen historicus als consultant is geraadpleegd!

Foto auteur

Foto Bas Sibbing

Hoe dan ook: ik vond dit persoonlijk het meest geslaagde deel, ook al is het waarschijnlijk slechts bedoeld als aankleding. Met name het hemelbed, waarvan de matras dient als projectiescherm waar de letters als het ware overheen dansen, is een waar kunstwerk. Menig archief zou op een dergelijke installatie erg jaloers zijn.

Amerongen: 'Het is zoals het was'!?

Beide vrienden hadden Amerongen nog in de oude constellatie meegemaakt. Volgens een van hen was het leven uit het kasteel door deze presentatiewijze voorgoed verdwenen. De ongestoorde aankleding, met alle meubels nog op hun plaats, alsof de bewoners zojuist waren opgestaan en weggelopen liet vooral veel aan de eigen verbeeldingskracht over. De gebezigde slogan 'Het is zoals het was' ging wat hem betreft in elk geval niet op.

Foto auteur

Als bezoeker van menig Engels landgoed kon ik mij daar van alles bij voorstellen. Dergelijke bezoeken verveelden mij nooit: er viel eigenlijk altijd wel iets nieuws te beleven, ondanks dat het format wezenlijk dezelfde was.
Amerongen is 'a work in progress'; zo zijn veel objecten bijvoorbeeld nog in restauratie. Maar de objecten staan sowieso niet langer centraal; de multimediale presentatie draait geheel en al om personen. Hoewel an sich indrukwekkend, heeft dit te groots uitgepakt ten koste van de authenticiteit van het geheel. Kasteel Amerongen is nu in feite een thema-kasteel geworden.

De expositie Midzomerdag 1680 is nog te bezichtigen tot en met 21 juni 2012.

Gerelateerde blogs

Het land van Vermeer
Museale identiteit of hoe de term 'Historisch' langzaam verdwijnt

9/11 in fotografische context

Kunnen de gebeurtenissen van 10 jaar geleden samen worden gevat in één of twee foto's? Het antwoord is bevestigend, al toont dat antwoord tegelijk altijd het grote belang van context.

The Falling Man

Onderstaande foto van AP-fotograaf Richard Drew staat ook wel bekend als 'the falling man' oftewel de vallende man.

De foto was al in de dagen na 9/11 meteen wereldnieuws. Ik kan mij nog goed herinneren dat er destijds in de Nederlandse media over de hinkeltjes-duikelende man werd gesproken (ik kan dit overigens niet meer terugvinden).
De foto heeft iets surrealistisch kalmerends over zich: te midden van de enorme chaos in de Twin Towers, had één iemand voor zichzelf de weloverwogen beslissing genomen in ogenschijnlijk ontspannen houding naar beneden te springen als ware hij een soort schoonspringer. Het was 09:41:15 plaatselijke tijd.

Context

Dit is gedeeltelijk een verkeerde indruk. De foto is er slechts één uit een serie (de val duurde 27 seconden) waarin veel eerder sprake is van een buiteling, iets dat ook haast niet anders kan gezien de grote hoogte en de werking van zwaartekracht. In die zin is deze foto dus buiten zijn eigen context geplaatst, waardoor ze vanzelf een andere betekenis krijgt.
De innerlijke kalmte die de houding van de man uitstraalt staat bovendien haaks op de bedoeling van de publicatie van deze foto: als uiting van wanhoop. Hoe erg moest de ramp wel niet zijn voor iemand om te besluiten van zo'n grote hoogte naar beneden te springen?

'Jumpers'

Er waren overigens vele 'jumpers' die dag: hun aantal wordt geschat op zo'n tweehonderd. Ik vond het dan ook opvallend om te lezen dat officieel alle doden bij de aanvallen op het WTC van die dag zijn geclassificeerd als doodslag - dit in tegenstelling tot zelfdoding.
In het laatste geval gaat men namelijk uit van een duidelijk vooropgezet plan, terwijl in dit geval er een externe aanleiding voor nodig was. De beslissing om te springen was in die zin dus onvrijwillig genomen en daarmee geen zelfmoord, volgens de wetgeving.

Wanhoopsdaad?

Juist deze bedoeling of wanhoopsdaad - nog voor het daadwerkelijk instorten van de torens - werkte echter tegen de foto. Het idee van vrije keuze, terwijl er nog hoop is, leidde tot veel kritiek: dit was niet zoals men zich de ramp wilde herinneren. Deze en andere soortgelijke foto's werden niet meer geherpubliceerd of zelfs verwijderd.
In de bekende documentaire 9/11 van de Franse broers Naudet (over de brandweer) worden de doden buiten eveneens bewust niet getoond, al is het ploffende geluid van de vallende lichamen bijna even effectief. Ook in de documentaire 102 minutes that changed America heerst ongeloof bij de gedachte dat mensen springen ('is het geen stoel?' 'Hij is naar buiten gevallen, die arme man.'). Tegelijk wordt duidelijk dat dit beeld van levende c.q. springende mensen heel veel omstanders het meest raakt.

Identiteit

Er zijn diverse pogingen geweest 'the falling man' te identificeren. Na een eerdere, valse identificatie wordt sinds 2006 Jonathan Briley als meest waarschijnlijke kandidaat gezien. Hij was een 43-jarige medewerker van het Windows of the World restaurant. Bekijk de documentaire The Falling Man.

Thomas Hoepker

De andere foto is minstens zo geruchtmakend, al is het maar omdat ie in eerste instantie niet is gepubliceerd. Het betreft een foto van Magnum-fotograaf Thomas Hoepker van een groepje New Yorkers rustend aan de oever van de Hudson. In een park te Brooklyn keuvelen zij ontspannen verder in de zon, met op de achtergrond het zich onttrekkende drama. Het was die dinsdag inderdaad een ongewoon mooie lentedag.

Zelfcensuur

De foto verscheen pas in 2006 in een boek n.a.v. het vijfjarige voorval. Publicatie ervan zorgde direct voor controverse. Eén columnist van de New York Times, Frank Rich, gaf er een morele lading aan: het geportretteerde gezelschap van jonge, hippe mensen (typisch voor New York) toonde een duidelijk gebrek aan zelfinzicht. Met andere woorden, Amerika zou het ook nooit leren.
Eén van de gefotografeerden (de man met zonnebril rechts op de foto; Walter Sipser) onthulde zichzelf en bekende op dat moment juist in een soort shock-toestand te verkeren. Bovendien had hij geen toestemming gegeven voor de foto, die zijns inziens ook niet overeenkomstig de werkelijkheid was. Beeld en werkelijkheid komen dus wederom niet overeen.

Herinnering

Deze foto is daarmee een foto geworden over de geschiedenis van 9/11 en vooral ook hoe wij ons iets herinneren. We kunnen desondanks niet in de gedachten van deze mensen kijken: hun houding suggereert alvast nonchalance in plaats van enige betrokkenheid. Waarom staan ze bijvoorbeeld niet rechtop te wijzen of houden hun hand voor de mond uit schrik?
Tegelijkertijd moeten we beseffen dat het leven ook gewoon doorging: de wereld stond die dag niet stil, hoe zeer (of hoe graag) we dat ook zouden willen geloven.

Ground Zero

Zelf vind ik onderstaande foto eigenlijk nog het meest treffende beeld van de ramp: de drie overgebleven staken in de grond. In de dagen erna werd het vaak gebruikt in de media als stille achtergrond. Waarom heeft men dit niet gewoon als onmiddellijk herkenbaar monument laten staan, in plaats van allerlei ingewikkelde constructies te ontwerpen?

De recente oproep van burgemeester Bloomberg van New York om niet langer te refereren aan Ground Zero - 'een term die herinnert aan het verleden, terwijl we vooruit moeten kijken' - is al even gekunsteld. Liever wil hij bij de feiten blijven van de gepleegde nieuwbouw: The World Trade Center en The National September 11 Memorial and Museum. Brandweerlieden noemden het gebied overigens destijds gewoon 'the pile'. Het feit dat velen van hen bij de ramp waren omgekomen en tussen het puin lagen geeft aan dat daar in elk geval geen humor achterstak.

Gerelateerde blogs:

De confettiparade van 9/11

Bij de dood van een filmster (een kleine ode uit eigen archief): context en authenticiteit

Eerder deze week overleed de actrice Jane Russell (1921-2011). Voor de jongere lezers waarschijnlijk een onbekende naam, maar vóórdat Marilyn Monroe de filmwereld aan haar voeten kreeg was het in de jaren veertig en vijftig van de 20e eeuw de beurt aan Jane, oftewel 'The Brunette Bombshell'.

The Outlaw

Jane verwierf instant roem met de film The Outlaw (1943), waar ze werkelijk van het doek af stoomt. Niet verwonderlijk had de censuur hier de grootste moeite mee; de film werd pas na enkele jaren breder in de roulatie gebracht. Ze was een bediende tot dat filmtycoon Howard Hughes haar ontdekte.
Met westerns en musicals zou ze haar filmcarrière verder uitbouwen maar reeds vanaf eind jaren vijftig was het gedaan. Met solo optredens (zang) zou ze in de jaren zestig nog enig succes hebben. Nog weer later zou ze het reclamegezicht van een beha-merk worden. Lees een necrologie.

'Juicy scandal'

Ik hoef vandaag niet bang te zijn voor de rechtenpolitie op internet, want ik kan putten uit eigen archief. Al enkele jaren beschik over een fraaie, ingelijste en gesigneerde foto van haar. De opdracht is aan ene (voor zover ik kan opmaken) L.P.(of R.) J. Vogels.

Als ik het lijstje omdraai, wordt dit object nog vele malen interessanter. Achterop zit namelijk een telex van persbureau Reuters geplakt over een 'juicy scandal' in de beste traditie van Hollywood. De relatie van het persbericht tot de foto, is mij vooralsnog niet bekend.

'A figure no male has ever been known to criticise before'
"Russell
Las Vegas Nevada feb 13 reuter - actress jane russell had a black eye and a bruised jaw here today -- a few hours after her husband bob waterfield. had suddenly left town.
gossips linked both injuries with reports here of trouble between waterfield and local night club comedian ben blue over remarks blue was said to have made about the russell figure during his show last sunday night.
but miss russell said +everything's fine. it was a car door.+
bob waterfield declared +how ridiculous can you get?+ when asked later if there was any connection.
and bob blue said +waterfield challenged me in the theatre lobby but no blows were struck. miss russell dismissed the incident.+
miss russell. came to las vegas for the premiere of her latest picture.
the sudden departure of bob waterfield a few hours before the premiere last night led to rumours of a matrimonial rift.
but miss russell had an answer to this. +bob had to leave to attend to business in los angeles.+ she said. +we did not have any difficulties.+
blues alleged remarks about miss russells figure -- which no male has ever been known to criticise before -- could not be checked. blue declined to repeat them for reporters. whatever they were.
the only definite thing in the whole affair were miss russells darkened eye and bruised jaw. for this reason. studio representatives ordered soft lights to frame the foyer of the premiere theatre when miss russell entered.
after the show she hurried back to her hotel room. reuter."

Nawoord

Bovenstaand incident gebeurde op 13 februari 1952 blijkens een foto uit het archief van Associated Press van Jane op die avond, terwijl ze het Fremont Theatre verlaat. Er zou sprake zijn van 'a slightly darkened left eye' en tevens een opgezwollen kaak.

Hoewel men bij AP spreekt van de première van 'a film', spreekt het persbericht duidelijk van de première 'of her latest picture'. Dit, gekoppeld aan jaartal (1952) en locatie (Las Vegas), kunnen eigenlijk maar één ding betekenen: de première van de film Las Vegas Story. Al moet gezegd dat er dat jaar maar liefst vijf films met haar in de roulatie zijn gebracht (o.a. het bekende Road to Bali), ter verdere onderstreping van haar grote aantrekkingskracht.


Gerelateerde blogs:
Bij de dood van een filmster: Elizabeth Taylor en Henry Wijnberg

Het loopje van John Wayne

Ik heb altijd al eens een blog willen besteden aan John Wayne, ook al valt hij strikt genomen buiten de 'scope' van de thematiek van dit weblog. Er zijn dagen dat ik smacht naar John Wayne òf een western meer in het algemeen. En aangezien de twee vaak samengaan is het eindresultaat dan ook bijna onvermijdelijk: een western, met John Wayne in de hoofdrol. Gelukkig voorziet de BBC regelmatig in deze behoefte!

Westerns

De western is de archetype Amerikaanse film voordat, eerst de musical, en later de misdaadfilm het Hollywood-scherm gingen domineren. Een western leent zich gemakkelijk voor het grote epos van de 'foundation' of grondvesting van de moderne Amerikaanse samenleving en de ontginning van het land in de 19e eeuw. Belangrijke thema's zijn altijd weer mens tegen de natuur (indianen) en goed tegen kwaad. De western is kortom het referentiepunt als het om de geschiedenis van de Verenigde Staten gaat.


In 2005 boog ook de succesvolste hedendaagse regisseur Steven Spielberg zich over dit genre, resulterend in de televisiereeks Into the West die toen met veel bombarie werd gelanceerd. Bij mijn weten is die serie niet op de Nederlandse televisie te zien geweest, maar de liefhebbers kunnen met ingang van vanmiddag terecht op de BBC (na, uiteraard, eerst een western met John Wayne). Bekijk de website:

http://alt.tnt.tv/itw/

John Wayne

Wat maakt John Wayne nu zo bijzonder? Daar zijn natuurlijk al diverse boeken over geschreven. Vaststaat dat hij in de loop van de tweede helft van de 20e eeuw als icoon van mannelijkheid is gaan gelden. De twee zijn dan ook inmiddels synoniem van elkaar geworden, tot ver buiten de eigen landsgrenzen aan toe. Zijn filmrollen waren daar natuurlijk mede debet aan.
De manier waarop hij loopt, al slepend en wiegend met zijn heupen, is onnavolgbaar. Eigenlijk is het een moonwalk in slow motion. Als je dit eenmaal weet en erop let wordt het telkens alleen maar fascinerender: zo'n grote, forse man en dan zo'n sensueel, bijna vrouwelijk loopje. Heupwiegend en toch mannelijk? Zie daar een van de vele paradoxen in zijn leven.
Zo ook het feit dat de acteur al sinds vroeg in zijn carrière een haarstukje droeg. Eind november 2010 werd bekend dat een toupet, gedragen door John Wayne in de film Eldorado, geveild zou worden bij veilinghuis Bonhams. Het kleinood werd getaxeerd op circa 1.000 dollar.

http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-11874166

Zijn stem en dictie mogen er trouwens ook wezen. Zijn 'Yooho!' ter aansporing van de cavalerie, aangevuld met gezwollen muziek, bijvoorbeeld. Op Youtube is een prachtig filmpje te vinden - eigenlijk een soort miniles in de Amerikaanse geschiedenis - waarin hij een bepaalde tekst voorleest aan de hand van een taalkundig gegeven: het verbindingsstreepje.



Patriot

Voordat ik al te lyrisch word moet een enkele kanttekening worden geplaatst. Wayne was een onbeschaamd patriot toen dat nog niet verdacht was; zijn nagedachtenis is hierdoor in zekere zin verdraaid door bepaalde uitspraken. Wayne had zeker zo zijn principes en was behoorlijk conservatief.
Erg wrang vond ik het overigens om te lezen dat een gedeelte van de filmcrew (maar liefst 41%) van de Conqueror uit 1956 later kanker ontwikkelde door de opgelopen straling als gevolg van atmosferische atoomproeven in de woestijn van Utah. Ook Wayne stierf in 1979 aan (maag)kanker.
In de tweede reeks van The Sopranos haalt "T" Gary Cooper en John Wayne aan als mannen van staavast die niet wijfelden bij de hun gestelde (filmische) taak, maar ook niet belast werden door de hedendaagse verwachting achteraf 'in touch' te zijn met hun gevoelens (zijn eigen dilemma).

True Grit (1969) en (2010)

Wayne ontving in 1969 een Oscar voor beste mannelijke acteur wegens zijn rol in True Grit. Hierin speelt hij een dronken U.S. marshall, Rooster Cogburn geheten, die door een jong meisje wordt ingehuurd om de moordenaar van haar vader te achtervolgen.



Enigszins tot mijn horror las ik dan ook vorig (na)jaar over een aanstaande remake van deze film. Gelukkig geheel ten onrechte. Basis voor de remake vormde niet zozeer de versie met John Wayne, maar het oorspronkelijke boek van Charles Portis.
De combinatie van de makers (Coen Brothers) en de hoofdrolspeler (Jeff Bridges) hebben ondertussen alleen maar tot juichende kritieken geluid. Berichtte ik enige weken geleden al over acteur Colin Firth als Oscar-kandidaat, Jeff Bridges is zijn meest waarschijnlijke concurrent. Het zou naar mijn weten een unicum in de filmgeschiedenis zijn als dezelfde hoofdrol, gespeeld door twee verschillende acteurs, in de prijzen valt. Aangezien Bridges ook vorig jaar de Oscar voor beste mannelijke hoofdrolspeler won, lijkt die kans dan ook erg klein.



True Grit: toen en nu

Op youtube is een fraaie reconstructie te zien over de oorspronkelijke filmlocaties gebruikt in de film van 1969. Over context en authenticiteit gesproken! Daar kunnen archivarissen en historici beslist nog een puntje aan zuigen, wanneer zij het over deze thematiek hebben.