Wereldwandelen (11): G.W. Kriesz (3)

Begin oktober 1913 hield Kriesz een tweede lezing te Rotterdam, ditmaal in de grote zaal van Tivoli.

Lezing Tivoli

Tivoli was oorspronkelijk een schouwburg (later tevens bioscoop) met een café-restaurant gelegen aan de Coolsingel. De belangstelling van de leden van de afdeling Rotterdam der Nederlandsche Reisvereeniging was zo groot, dat ook de kleine zaal erbij moest worden getrokken.
Kriesz had voor deze gelegenheid een stemmig pak aan in plaats van zijn meer gebruikelijke reiskostuum. Hoewel de tekst van papier werd voorgelezen, wijdde hij regelmatig uit en die gedeelten waarin hij geanimeerd vertelde waren verreweg de beste van zijn voordracht volgens het Rotterdams Nieuwsblad.

Toedracht weddenschap

Uit dit verhaal blijkt tevens iets meer over de toedracht van de reis. In Amerika had hij reeds 'diverse marschen van honderden kilometers' gemaakt toen een redacteur van de Denver Post hem voorstelde aan een 70-jarige grijsaard die ook een wandeling van meer dan 100 km had gemaakt. 'Als uw blad er voor betaalt dan neem ik wel aan de heele aarde om te wandelen.' Zodoende ontstond wereldwandeling nummer 1.
Op woensdag 12 november 1913 hield Kriesz 's avonds om acht uur nog een derde lezing te Rotterdam, wederom voor leden van de NRV, getiteld: 'Reisherinneringen en indrukken mijner voetreis om de wereld'. De locatie was het Gebouw voor den Werkenden Stand; dit was een soort ambachtsschool, opgericht in 1895.

'An interesting visitor': de wereldreiziger

In 1922 wordt Kriesz ('an interesting visitor') opnieuw gespot in het Verre Oosten: hij was vanuit Saigon in Hongkong aan komen lopen. Inmiddels was hij volgens de Straits Times bezig aan zijn 3e (!) wereldwandeling. Onder de kop 'A Long Walk. Two Globe Trotters Arrive At Hongkong' was de persontvangst ditmaal in elk geval stukken beter.
Ongeveer vier jaar daarvoor was hij uit Denver vertrokken; alleen het laatste gedeelte door Zuid-Europa en Zuid-Amerika was nu nog te gaan. Het bewuste krantenstuk haalt vermoedelijk de diverse tochten door elkaar: er is nl. sprake van dat er vier man uit Denver zijn vertrokken, waarvan Kriegsz nog als enige in leven is. Het bezoek van 1909 wordt eveneens gememoreerd met behulp van een document als bewijsstuk. Daarnaast had Kriesz een groot boek bij zich met daarin allerlei stempels van lokale beambten.

W.D. Schoeb

Kriesz had veel interessants te vertellen. Zo had hij op Borneo (in 1909?) zeven maanden tussen de koppensnellers gezeten en tevens een Japanner ontmoet die in de hoofden handelde. Hij was verder vol lof over de lokale behandelwijze, speciaal door de Chinezen. Geld werd nog altijd verdiend door de verkoop van prentbriefkaarten. Te Kanton werd hij vergezeld door W.D. Schoeb.

'Schoeb has also the Wanderlust. He has visited many countries and during the war served on the barque Tremad II, which was torpedoed by a German submarine.'

Hoeveel wereldwandelingen?

Het Rotterdams Jaarboekje meldt in 1928: 'de Rotterdammer G.W. Kriesz volbrengt voor de tweede maal een voetreis om de wereld.' Volgens het bovenstaande krantenbericht was dit echter reis nummer drie. In 1926 komt Kriesz in elk geval voor op de passagierslijst van de ss Johan de Witt op zijn terugweg van de Oost.

Tilburg

Begin januari 1935 is Kriesz in Tilburg. In de benedenzaal van de R.K. Werkliedenvereeniging in de Tuinstraat geeft hij een lezing tijdens de nieuwjaarsvergadering.

'Kriegsz die zich een prettig verteller toonde, is een bekende globetrotter, die werkelijk de geheele wereld heeft doorgewandeld. Alle uithoekjes van de wereld heeft hij bezocht en zelfs ondernam hij eens een verboden tocht naar het graf van ,,den held van Molokay" Pater Damiaan.'

'Eenige medailles op de borst gespeld, een groote wereldlandkaart naast zich, een boek met courantenuitknipsels op een tafel aan de andere zijde, zóó toegerust stak hij van wal.'

Met vrolijke opmerkingen vermaakte hij verder het publiek; als spreker had hij inmiddels de nodige ervaring opgedaan. Zelf in het land van de Rijzende zon gaf hij lezingen: hij was op de hoogte van verschillende talen 'en de zeer moeilijke Japansche taal kan hij eenigszins lezen en schrijven.' Tevens toonde hij een krantenpagina uit Japan met zijn portret.

Prentbriefkaarten

Interessant is tevens dat er bij deze gelegenheid wordt uitgewijd over de prentbriefkaarten. Dit was de standaardmethode van wereldwandelaars om in hun levensonderhoud te voorzien.
De kaarten waren allereerst eigenhandig vervaardigd. 'Deze kostten hemzelf 16 centen, de Japanners bijv. betaalden hem slechts 10 cent zoodat de foto's met verlies werden verkocht.' Bij de Chinezen had hij aanmerkelijk meer succes hiermee, want eentje betaalde zelfs 200 dollar.

En zo loopt Gijsbertus Willems Kriesz, een van de avontuurlijkste Rotterdammers van de 20e eeuw, de wereldgeschiedenis in en ook weer uit.

Bronnen
Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië 09-01-1911
Rotterdamsch Nieuwsblad 02-10-1913
The Straits Times 11-03-1922
Rotterdams Jaarboekje 1928, p. XXVII
Nieuwe Tilburgsche Courant 08-01-1935

Wereldwandelen (2): Wanderlust (19e eeuw)

Het wereldwandelen kent een uitgebreide oorsprong: van de evolutie van de mens, via de (militaire) veroveringen in de klassieke oudheid tot en met de Kruistochten in de Middeleeuwen. Vanaf c. 1600 begint het eigen plezier in wandelen een steeds grotere rol te spelen, gekoppeld aan een toenemende ontdekkingszucht. Beide ontwikkelingen komen later samen in een prachtig, nieuw woord: Wanderlust.

Wanderlust

Wanderlust is van origine een Duits leenwoord. Het staat voor een sterk verlangen naar wandelen of ontdekken. Het woord is voortgekomen uit de Romantiek. Dit is nergens zo duidelijk weergegeven als in het onderstaande schilderij Wanderer über dem Nebelmeer van Caspar David Friedrich uit 1817-18 [Kunsthalle, Hamburg].

De term is sinds de introductie in het Engelse taalgebruik in 1902 vrijwel exclusief geworden voor gebruik in dat land. Er is onder meer ook een eigen tijdschrift onder deze titel beschikbaar, waarvan een voorloper in ieder geval in 1930 voor het eerst verscheen. Meer in het algemeen staat de term inmiddels voor een onbegrensd verlangen naar reizen.
Dit verlangen werd verder aangewakkerd door de Romantiek. In Engeland gingen bekende dichters als Wordsworth en Coleridge bijvoorbeeld uitgebreid het landschap beschrijven. Onder invloed hiervan verloor het landschap zijn onschuld en stond nu voor bepaalde gemoedsstemmingen.

Jacob van Lennep

In hetzelfde romantische voetspoor maakte Jacob van Lennep (1802-1868) in 1823 samen met zijn studievriend Dirk van Hogendorp een voetreis door de Noordelijke Nederlanden. Van Lennep zou nog een produktief leven leiden, met name als literator en uitgever.
Het reisverslag van de voettocht zou pas in 1942 definitief in druk verschijnen. Begin 21e eeuw beleefde het een heruitgave aan de hand van een televisieserie. Volg de reis in woord en beeld:

http://www.jacobvanlennep.nl/homeindex/

Van Lenneps' reis vormde tevens een inspiratiebron voor de wekelijkse wandelcolumn van Joyce Roodnat in NRC Handelsblad. Zeer recent (begin maart) stopte zij hier mee na bijna tien jaar wandelen, al is zij - samen met vele anderen - blijvend op de voet te volgen dankzij de sociale media.

http://weblogs.nrc.nl/aandewandel/author/joyce-roodnat/

http://www.everytrail.com/

Frontiersmen

In Amerika waren er figuren uit de folklore zoals Daniel Boone (1734-1820), Davy Crockett(1786-1836) en Jedediah Smith (1799-1831) die de wildernis in- en doortrokken. Dit waren de pioniers of 'frontiersmen' die mede het westen van het land, een onontgonnen wildernis, blootlegden.
De confrontatie tussen natuur en beschaving werd verwoord door de schrijver en filosoof Henry David Thoreau. Die is vooral bekend om zijn roman Walden (1854), maar tevens schreef hij een essay getiteld Walking (1861). Tegenwoordig geldt hij als een soort aartsvader van de ecologie.

Lewis en Clark

De verkenningstochten werden op steeds grotere schaal gedaan. Het doorkruisen van hele continenten, gedeeltelijk te voet, werd in de loop van de 19e eeuw steeds populairder. Expedities zoals die van Lewis en Clark dwars door de Verenigde Staten in westwaartse richting begin negentiende eeuw.

Bekijk de originele documenten van Lewis en Clark:
http://www.americanjourneys.org/lewisclark.asp

[Bron: National Oceanic and Atmospheric Administration]

Burke en Wills

Een andere bekende tocht is die van Burke en Wills door het binnenland van Australië (1860-1861) van zuid naar noord. De tocht kreeg vooral mythische proporties omdat zij het niet overleefden wegens het missen van een rendez-vous met provisie op enkele uren na. Bekijk het digitale archief met de journalen e.d.:

http://www.burkeandwills.net.au/index.php

Afrika

Nog later in de 19e eeuw zou met name Afrika bekend worden vanwege de vele ontdekkingen aldaar, gedeeltelijk gedreven door de zoektocht naar de bronnen van de rivier de Nijl. Vooral bekend werden de reizen van Stanley in diverse hoedanigheden, waaronder die ene keer op zoek naar een andere reiziger: "Dr. Livingstone, I presume?".
Andere avonturiers, als Ewart Grogan (1874-1967), besloten Afrika van zuid naar noord te doorkruisen, mede om de hand van zijn aanstaande bruid te winnen. Hij was al met al tweeëneenhalf jaar onderweg tussen 1898-1900 van Kaapstad naar Caïro.

Literatuur
Rebecca Solnit, Wanderlust: A History of Walking (2001).
Geoff Nicholson, The Lost Art of Walking: The History, Science, and Literature of Pedestrianism (2009).
Joseph A. Amato, On Foot. A History of Walking (2004).
Tim Jeal, Stanley: the impossible life of Africa's greatest explorer (2007).
Edward Paice, Lost Lion of Empire. The life of Cape-to-Cairo Grogan (2001).